Ở làng quê Bắc Bộ xưa, trang phục thường ngày của phụ nữ gồm yếm, áo cánh ngắn cài khuy giữa, váy hoặc quần, thắt lưng bao; đàn ông mặc áo cánh và quần ống rộng. Phần lớn được nhuộm nâu bằng củ nâu — vì thế có chữ "áo nâu". Quần lĩnh là quần may bằng lĩnh, một loại lụa trơn mặt bóng thường nhuộm đen, dành cho dịp đi chợ phiên, đi lễ, đi hội. Đây là bộ đồ của đời sống hằng ngày, khác với áo dài hay áo tứ thân dùng lúc trang trọng.
Áo cánh: chiếc áo của người làm việc
Áo cánh là áo ngắn, dài quá hông một chút, xẻ giữa, cài khuy (thường là khuy tết bằng vải), tay dài, cổ tròn hoặc cổ đứng thấp. So với áo tứ thân dài chấm gối, áo cánh gọn hơn nhiều: cúi, gánh, cấy, giã gạo đều không vướng. Phụ nữ mặc áo cánh bên ngoài yếm; đàn ông mặc áo cánh trực tiếp hoặc ở trần khi làm nặng ngày hè.
Áo cánh của nữ thường ôm hơn một chút, có túi nhỏ hoặc không túi; áo của nam rộng, có thể có túi. Những ngày nóng, phụ nữ mở hai ba khuy trên, có khi buộc hai vạt trước ra sau lưng. Mùa đông, áo cánh được mặc chồng nhiều lớp, ngoài cùng có thể là áo bông hoặc áo kép (hai lớp vải).
Cùng họ với áo cánh là áo bà ba ở Nam Bộ — cũng ngắn, xẻ giữa, cài khuy — nhưng khác về đường xẻ tà, kiểu tay và chất liệu. Áo bà ba là chủ đề riêng; ở đây chỉ nói áo cánh Bắc Bộ.
Màu nâu: nhuộm từ củ nâu và bùn ao
Củ nâu là một loài củ mọc hoang ở rừng núi phía Bắc, ruột đỏ, nhiều nhựa chát. Người xưa giã hoặc thái củ nâu, ngâm lấy nước, rồi nhúng vải nhiều lần, phơi khô, lại nhúng. Càng nhúng nhiều lần, màu càng đậm, từ nâu non sang nâu sồng, nâu đất. Chất chát trong củ nâu còn làm sợi vải cứng và bền hơn.
Muốn có màu đen (cho váy, quần), người ta nhuộm nâu rồi ngâm thêm bùn ao, để chất sắt trong bùn phản ứng với chất chát làm vải sẫm lại. Cách nhuộm này phổ biến ở nhiều làng, mỗi nơi có bí quyết riêng về số lần nhúng và loại bùn.
Màu nâu có lợi thực tế: không lộ vết bẩn của bùn đất, bền màu khi phơi nắng, và vật liệu nhuộm có sẵn. Vì thế nó trở thành màu của người lao động. "Áo nâu" về sau thành cách gọi tắt chỉ người nông dân, như "áo xanh" chỉ người thợ.
Quần lĩnh và váy: phần dưới của bộ đồ
Váy
Đến tận đầu thế kỷ 20, nhiều phụ nữ nông thôn Bắc Bộ vẫn mặc váy — loại váy quây ống dài, buộc ở cạp, khi làm đồng thì vén lên. Váy đụp (vá nhiều lần), váy sồi, váy lĩnh tuỳ điều kiện từng nhà.
Quần
Quần nữ và nam xưa đều ống rộng, cạp to, thắt bằng dải rút hoặc buộc dây lưng. Quần thường ngày may bằng vải thô nhuộm nâu hoặc đen. Quần đi chơi, đi lễ thì may bằng lĩnh đen bóng — mặc vào là biết người đi việc quan trọng. Lĩnh mềm, mặt sáng, khi đi chuyển động óng ánh, nên "quần lĩnh" thành hình ảnh của sự chỉn chu, khá giả.
Thắt lưng bao
Thắt lưng bao (dây lưng bao) là dải lụa hoặc vải dài, quấn quanh eo bên ngoài áo, hai đầu thả về phía trước. Màu phổ biến là xanh nõn chuối, hoa lý, đỏ, hồng. Ngoài việc làm gọn áo, thắt lưng bao còn dùng để đựng tiền, trầu cau — một cái "túi" quấn quanh người.
| Món đồ | Ai mặc | Chất liệu thường gặp | Màu | Dịp |
|---|---|---|---|---|
| Yếm | Phụ nữ | Vải thô, lụa, sồi | Trắng, nâu, đào, thắm | Hằng ngày, đi hội |
| Áo cánh | Cả nam và nữ | Vải thô, vải bông, nâu nhuộm | Nâu, trắng, đen | Hằng ngày, làm đồng |
| Váy | Phụ nữ | Vải thô, sồi, lĩnh | Đen, nâu đậm | Hằng ngày, đi chợ |
| Quần thường | Cả nam và nữ | Vải thô nhuộm | Nâu, đen | Hằng ngày |
| Quần lĩnh | Cả nam và nữ | Lĩnh (lụa trơn bóng) | Đen | Đi chợ phiên, lễ, hội |
| Thắt lưng bao | Phụ nữ | Lụa, vải mềm | Xanh nõn chuối, hoa lý, đỏ | Hằng ngày, đi hội |
| Khăn vấn, nón lá | Phụ nữ | Vải nhung, the; lá cọ | Đen; màu lá | Hằng ngày |
Một ngày của bộ đồ áo nâu
Hình dung một người phụ nữ làng Bắc Bộ đầu thế kỷ 20: sáng sớm ra đồng, mặc yếm nâu, áo cánh nâu, váy đen vén cao, đầu chít khăn. Trưa về giã gạo, áo cánh mở khuy cho mát. Phiên chợ thì thay yếm trắng, áo cánh sạch, quần lĩnh đen, thắt lưng xanh, đội nón. Ngày hội, mặc thêm áo tứ thân bên ngoài, yếm đào, khăn mỏ quạ. Cùng một bộ khung, chỉ thay vài món là chuyển từ việc đồng sang đi lễ.
Đó cũng là bài học mà tủ đồ hiện đại hay nhắc: một bộ món cơ bản bền, dễ phối, cộng vài món "điểm nhấn" cho dịp đặc biệt.
Thử ngay với tủ đồ của bạn
Tông nâu đất của áo cánh xưa rất hợp với thời trang hôm nay, nhất là các chất liệu tự nhiên như lanh, đũi, cotton thô.
- Bộ "áo cánh hiện đại" cho nữ: áo sơ mi cổ trụ hoặc cổ tròn màu nâu đất bằng lanh, cài khuy giữa, dài ngang hông; quần ống rộng màu đen bằng lụa hoặc vải rủ; dép quai mảnh. Thêm một chiếc khăn lụa màu xanh lá quấn eo thay thắt lưng nếu muốn gợi nhớ thắt lưng bao.
- Bộ cho nam: áo sơ mi cổ trụ màu nâu hoặc be thô, quần âu ống suông màu đen hoặc than chì, giày lười da. Bộ này hợp đi cà phê, đi triển lãm, đi chơi phố cổ.
- Kiểm tra tủ đồ: tìm một món nâu, một món đen bóng (lụa, satin), một món màu xanh lá hoặc hồng. Ba món đó là bảng màu của bộ đồ Bắc Bộ xưa — thử phối với nhau xem bạn có thích không.
Lưu ý: lanh và đũi nhăn tự nhiên, đó là một phần vẻ đẹp của chúng; nếu cần trông thật phẳng phiu khi đi làm, chọn lanh pha cotton hoặc pha viscose.
Xem và đọc thêm
- Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội): có hiện vật quần áo nông thôn và tư liệu về nhuộm vải.
- Tranh Đông Hồ: cảnh cày cấy, hứng dừa, chăn trâu thể hiện rõ cách mặc áo cánh, váy, yếm.
- Ảnh tư liệu đầu thế kỷ 20: các bộ sưu tập ảnh Đông Dương (nhiều bộ đã công bố trực tuyến) cho thấy trang phục thật của người dân ở chợ, ở đồng.
- Sách: các nghiên cứu về trang phục Việt Nam của Đoàn Thị Tình có hình vẽ chi tiết áo cánh, váy, thắt lưng.
Câu hỏi thường gặp
Áo cánh là gì?
Áo cánh là áo ngắn dài quá hông, xẻ giữa, cài khuy, tay dài, là áo thường ngày của cả nam và nữ ở nông thôn Bắc Bộ xưa. Phụ nữ mặc áo cánh bên ngoài yếm. Áo gọn, tiện cho làm đồng và việc nhà.
Áo nâu được nhuộm bằng gì?
Áo nâu được nhuộm bằng nước củ nâu, một loại củ có nhựa chát mọc ở vùng núi phía Bắc. Vải được nhúng và phơi nhiều lần để màu đậm dần. Muốn màu đen, người ta ngâm thêm bùn ao sau khi nhuộm nâu.
Quần lĩnh là gì?
Quần lĩnh là quần may bằng lĩnh, một loại lụa trơn, mặt bóng, thường nhuộm đen. Ở làng quê Bắc Bộ xưa, quần lĩnh là đồ đi chợ phiên, đi lễ, đi hội, thể hiện sự chỉn chu.
Thắt lưng bao dùng để làm gì?
Thắt lưng bao là dải lụa dài quấn quanh eo bên ngoài áo, làm gọn áo và tạo điểm nhấn màu. Phụ nữ xưa còn dùng nó để giắt tiền, trầu cau. Màu phổ biến là xanh nõn chuối, hoa lý, đỏ.
Áo cánh khác áo bà ba thế nào?
Cả hai đều là áo ngắn xẻ giữa cài khuy. Áo cánh gắn với nông thôn Bắc Bộ, thường nhuộm nâu; áo bà ba gắn với Nam Bộ, khác về đường xẻ tà, kiểu tay và chất liệu.