Hai mươi năm từ 1950 đến 1970 là giai đoạn áo dài thay đổi nhanh nhất về kỹ thuật cắt may, nhất là ở Sài Gòn. Ba thay đổi lớn là cổ thuyền (cổ khoét rộng ngang vai) cuối thập niên 1950, tay raglan đầu thập niên 1960 giúp áo hết nhăn ở nách, và tà áo ngắn dần, quần ống rộng hơn vào cuối thập niên 1960. Phần lớn áo dài may hôm nay vẫn dùng cách cắt raglan ra đời thời kỳ này.
Bối cảnh: áo dài thành trang phục đô thị hằng ngày
Đến thập niên 1950, áo dài đã thôi là đồ riêng của nhà khá giả. Ở các đô thị phía Nam, nữ sinh, cô giáo, nhân viên văn phòng, người bán hàng đều mặc áo dài đi làm, đi học, đi chợ. Khi một kiểu áo được rất nhiều người mặc hằng ngày, nhu cầu cải tiến đến từ chính người mặc: áo phải dễ cử động, dễ đi xe đạp, xe gắn máy, hợp với khí hậu nóng.
Sài Gòn lúc này có rất nhiều nhà may áo dài cạnh tranh nhau, cùng với vải nhập khẩu đa dạng (nylon, vải in hoa, voan). Tạp chí, lịch, bìa đĩa nhạc thường in hình người mặc áo dài, làm kiểu mới lan đi rất nhanh.
Ở miền Bắc sau năm 1954, áo dài ít được mặc hằng ngày hơn, chủ yếu dùng trong dịp lễ, cưới hỏi, biểu diễn. Vì vậy các cải tiến kỹ thuật của giai đoạn này phần lớn gắn với Sài Gòn và các đô thị phía Nam.
Cổ thuyền: cổ áo rời khỏi cổ
Cuối thập niên 1950, xuất hiện kiểu áo dài không có cổ đứng mà khoét rộng thành đường cong ngang qua xương quai xanh, gọi là cổ thuyền. Kiểu cổ này hợp với khí hậu nóng và tạo vẻ hiện đại, lấy cảm hứng từ các mẫu váy dạ hội phương Tây cùng thời. Nó gây nhiều tranh cãi vì khác hẳn hình ảnh kín đáo của áo dài cổ đứng; nhiều trường học và cơ quan không chấp nhận.
Cổ thuyền không thay thế cổ đứng. Nhưng nó mở ra một điều: cổ áo dài có thể thay đổi. Từ đó về sau, cổ tròn, cổ tim, cổ cao, cổ thấp xuất hiện lần lượt, và áo dài cách tân hiện nay vẫn hay dùng cổ thuyền.
Tay raglan: cuộc cách mạng ở nách áo
Trước raglan, áo dài may theo kiểu tay liền thân hoặc tay ráp thẳng ở vai. Áo ôm sát thì vùng nách luôn bị nhăn, kéo, và người mặc khó giơ tay. Kỹ thuật raglan — đường ráp tay chạy chéo từ nách lên cổ — giải quyết vấn đề này: thân áo ôm được mà vai và nách vẫn phẳng, cử động thoải mái hơn.
Áo dài raglan thường được cho là do nhà may Dũng Tiến ở Sài Gòn đưa ra khoảng đầu thập niên 1960. Không có tài liệu nào xác nhận chắc chắn ai là người đầu tiên, nhưng cái tên Dũng Tiến được nhắc nhiều nhất trong hồi ký và báo chí về sau. Đi kèm raglan là việc dùng dây kéo (khoá kéo) ở hông hoặc dưới nách, thay một phần hàng khuy bấm, giúp áo ôm gọn hơn.
Raglan nhanh chóng thành tiêu chuẩn. Ngày nay khi đi may, thợ thường hỏi "tay raglan hay tay ráp?" — câu hỏi ấy có nguồn gốc từ chính giai đoạn này.
Tà áo, ống quần và ảnh hưởng của mốt thế giới
Thập niên 1960 trên thế giới là thời của váy ngắn và trang phục trẻ trung. Áo dài Sài Gòn cũng đổi theo: cuối thập niên 1960, nhiều mẫu có tà ngắn lên quanh đầu gối, eo bó cao, gọi chung là áo dài "mini". Sang đầu thập niên 1970, ống quần loe rộng, vải in hoa to sặc sỡ, màu sắc mạnh — thường được gọi là áo dài kiểu "hippy".
Những kiểu này phản ánh tinh thần thời đại hơn là thay đổi lâu dài. Sau vài năm, tà áo lại dài xuống, nhưng thói quen dùng màu tươi, vải in và thử nghiệm kiểu dáng thì còn lại.
| Giai đoạn | Thay đổi tiêu biểu | Ý nghĩa với người mặc | Còn thấy hôm nay? |
|---|---|---|---|
| Đầu thập niên 1950 | Áo ôm vừa, cổ đứng, tay ráp, khuy bấm | Mặc hằng ngày, kín đáo | Áo dài truyền thống |
| Cuối thập niên 1950 | Cổ thuyền khoét rộng | Mát hơn, vẻ hiện đại, gây tranh cãi | Áo dài cách tân, áo dạ tiệc |
| Đầu thập niên 1960 | Tay raglan, dây kéo | Hết nhăn nách, ôm gọn, dễ cử động | Phần lớn áo dài may đo |
| Cuối thập niên 1960 | Tà ngắn quanh gối, eo cao | Trẻ trung, theo mốt váy ngắn | Ít gặp |
| Đầu thập niên 1970 | Quần ống loe, vải in hoa to | Phá cách, màu mạnh | Thỉnh thoảng trong bộ sưu tập retro |
Người mặc và hình ảnh của thời đại
Hình ảnh áo dài giai đoạn này đến với ta chủ yếu qua ảnh báo, bìa đĩa nhạc, lịch treo tường và phim. Những bức ảnh nữ sinh áo dài trắng đạp xe trên đường phố Sài Gòn, Huế; những thiếu nữ áo dài màu dưới hàng me — tất cả góp phần biến áo dài thành biểu tượng thị giác của đô thị miền Nam lúc bấy giờ.
Một số người nổi tiếng thời đó gắn với kiểu áo cụ thể; chẳng hạn cổ thuyền cuối thập niên 1950 thường được báo chí gắn với hình ảnh các phu nhân quan chức. Ở đây chỉ nêu điều ấy như dữ kiện thời trang: một kiểu áo được người có ảnh hưởng mặc thì lan nhanh, giống mọi thời đại.
Thử ngay với tủ đồ của bạn
Nếu bạn sắp may áo dài, hiểu giai đoạn 1950–1970 giúp bạn trả lời nhà may chính xác hơn.
| Lựa chọn | Hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|
| Tay raglan | Người hay cử động, đi xe máy, mặc cả ngày; vai xuôi hoặc vai vừa | Đường may chéo làm vai trông mềm, hẹp hơn một chút |
| Tay ráp (tay thường) | Người vai rộng muốn đường vai rõ, áo trông đứng dáng | Cần đo nách kỹ để không bị kéo khi giơ tay |
| Cổ đứng 2–3 cm | Đi làm, lễ, cổ dài hoặc vừa | Cổ quá cao dễ nóng trong mùa hè |
| Cổ thuyền | Tiệc tối, chụp ảnh, người thích lộ xương quai xanh | Không hợp môi trường yêu cầu trang phục kín đáo |
| Tà ngang gối – quần ống rộng | Ảnh retro, đi chơi | Chọn vải có độ rủ để tà không bị vểnh |
- Mặc chiếc áo dài bạn đang có, giơ hai tay lên cao. Nếu áo kéo căng ở nách, lần may tới hãy chọn raglan hoặc nhờ thợ đo lại vòng nách.
- Muốn một bộ "kiểu 1960s" để chụp ảnh: áo dài màu pastel, tà ngắn hơn bình thường, quần trắng ống suông rộng, giày búp bê, tóc buộc cao hoặc búi phồng.
- Nam giới đi cùng: sơ mi trắng bỏ thùng, quần âu cạp cao, thắt lưng mảnh, giày da — tông của ảnh đường phố Sài Gòn thời đó.
Tìm hiểu thêm
- Bảo tàng Áo dài (TP.HCM) có trưng bày áo dài nhiều thập kỷ, trong đó có các mẫu giai đoạn này.
- Kho ảnh báo chí, lịch và bìa đĩa nhạc trước 1975 được nhiều nhà sưu tập số hoá, là nguồn tham khảo kiểu dáng rất tốt.
- Khi đi may, xin nhà may cho xem mẫu rập raglan và rập tay ráp để thấy trực tiếp đường cắt khác nhau ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Áo dài raglan là gì?
Áo dài raglan là áo có đường ráp tay chạy chéo từ nách lên cổ thay vì ráp ngang ở vai. Cách cắt này giúp áo ôm thân mà vùng nách không nhăn, người mặc cử động dễ hơn. Đây là kiểu cắt phổ biến nhất trong áo dài may đo hiện nay.
Ai nghĩ ra áo dài tay raglan?
Áo dài raglan thường được cho là do nhà may Dũng Tiến ở Sài Gòn đưa ra khoảng đầu thập niên 1960. Không có văn bản nào xác nhận chắc chắn người đầu tiên, nên nên hiểu đây là cách ghi nhận phổ biến.
Áo dài cổ thuyền xuất hiện khi nào?
Áo dài cổ thuyền xuất hiện ở các đô thị phía Nam vào cuối thập niên 1950. Kiểu cổ khoét rộng ngang xương quai xanh này gây tranh cãi lúc ra đời nhưng vẫn được dùng trong áo dài cách tân và áo dạ tiệc đến nay.
Nên may áo dài tay raglan hay tay thường?
Raglan hợp với người mặc cả ngày, hay cử động và có vai xuôi hoặc vừa. Tay ráp thường hợp với người muốn đường vai rõ, áo đứng dáng. Đây chỉ là gợi ý; nên mặc thử mẫu của nhà may để cảm nhận trực tiếp.
Áo dài thập niên 1960 có gì khác hôm nay?
Áo dài cuối thập niên 1960 có lúc tà ngắn quanh đầu gối, eo bó cao theo mốt váy ngắn thế giới. Đầu thập niên 1970 lại có quần ống loe và vải in hoa to. Áo dài hôm nay giữ lại kỹ thuật raglan nhưng tà thường dài hơn.