Vải may quần áo chia theo nguồn sợi thành ba nhóm: sợi tự nhiên (cotton, lanh, gai, len, tơ tằm), sợi tổng hợp làm từ dầu mỏ (polyester, nylon, acrylic, spandex) và sợi bán tổng hợp, còn gọi là sợi tái sinh, làm từ cellulose của gỗ hoặc thực vật rồi xử lý hoá học (viscose, modal, lyocell, acetate). Nhóm tự nhiên và bán tổng hợp thấm hút tốt, hợp trời nóng ẩm; nhóm tổng hợp bền, nhanh khô nhưng thấm hút kém. Ngoài sợi, cách dệt và độ dày của vải cũng quyết định một chiếc áo mát hay bí.
Ba nhóm sợi và một câu hỏi: sợi đến từ đâu
Sợi tự nhiên
Lấy trực tiếp từ thực vật hoặc động vật, chỉ qua xử lý cơ học là kéo thành sợi được:
- Từ thực vật (gốc cellulose): cotton (bông) lấy từ quả bông; lanh (linen) lấy từ thân cây lanh; gai (ramie) và gai dầu (hemp) cũng lấy từ thân cây.
- Từ động vật (gốc protein): len từ lông cừu; cashmere từ lớp lông tơ của dê; tơ tằm từ kén tằm.
Sợi tổng hợp
Tạo ra hoàn toàn bằng phản ứng hoá học từ nguyên liệu gốc dầu mỏ, kéo thành sợi liên tục. Polyester (phổ biến nhất là PET), nylon (polyamide), acrylic (thường dùng thay len) và spandex — còn gọi là elastane, sợi co giãn được pha một lượng nhỏ vào vải. Nylon do hãng DuPont phát triển giữa thập niên 1930; polyester PET được hai nhà hoá học người Anh John Whinfield và James Dickson đăng ký sáng chế năm 1941.
Sợi bán tổng hợp (tái sinh)
Nguyên liệu là cellulose tự nhiên — chủ yếu bột gỗ — nhưng phải hoà tan bằng hoá chất rồi ép thành sợi mới. Rayon/viscose, modal, lyocell, cupro, acetate thuộc nhóm này. Vì gốc thực vật nên chúng thấm hút giống cotton; vì qua xử lý hoá học nên không được xếp vào nhóm tự nhiên. Chi tiết từng loại có ở bài riêng về vải từ gỗ.
Bảng so sánh nhanh các loại sợi phổ biến
| Sợi | Nhóm | Thấm hút | Độ bền | Nhăn | Hợp mùa nóng ẩm |
|---|---|---|---|---|---|
| Cotton | Tự nhiên | Tốt | Khá | Vừa | Tốt |
| Lanh | Tự nhiên | Rất tốt, khô nhanh | Tốt | Rất dễ nhăn | Rất tốt |
| Len | Tự nhiên | Tốt (hút ẩm mà vẫn ấm) | Khá, dễ co khi giặt nóng | Ít | Kém (trừ len rất mỏng) |
| Tơ tằm | Tự nhiên | Tốt | Khá, kỵ nắng và mồ hôi lâu ngày | Vừa | Tốt |
| Viscose, modal, lyocell | Bán tổng hợp | Rất tốt | Viscose yếu khi ướt; modal, lyocell khá hơn | Vừa | Tốt |
| Polyester | Tổng hợp | Rất kém | Rất tốt | Ít | Kém (trừ loại dệt thể thao) |
| Nylon | Tổng hợp | Kém | Rất tốt, chịu mài | Ít | Kém |
| Acrylic | Tổng hợp | Kém | Khá, dễ xù | Ít | Kém |
| Spandex | Tổng hợp | Kém | Co giãn tốt, yếu với nhiệt và clo | — | Chỉ pha lượng nhỏ |
Con số giải thích vì sao vải này mát, vải kia bí
Ngành dệt có một chỉ số gọi là độ hồi ẩm (moisture regain): lượng hơi nước sợi giữ được trong điều kiện không khí tiêu chuẩn, tính theo phần trăm khối lượng sợi khô. Các giá trị thường được dùng trong ngành xấp xỉ như sau:
| Sợi | Độ hồi ẩm xấp xỉ |
|---|---|
| Len | khoảng 13–16% |
| Lanh | khoảng 12% |
| Viscose | khoảng 11–13% |
| Tơ tằm | khoảng 11% |
| Cotton | khoảng 8,5% |
| Nylon | khoảng 4–4,5% |
| Acrylic | khoảng 1,5% |
| Polyester | khoảng 0,4% |
Sợi giữ ẩm càng nhiều thì càng "hút" mồ hôi vào thân sợi, da đỡ bết. Polyester gần như không hút ẩm vào sợi; mồ hôi chỉ có thể đi theo khe hở giữa các sợi. Vì vậy đồ thể thao polyester được dệt cấu trúc đặc biệt để dẫn mồ hôi ra bề mặt cho bay hơi — còn một chiếc sơ mi polyester dệt dày thông thường thì mặc giữa trưa rất bí.
Len có độ hồi ẩm cao nhất nhưng không phải vải mùa hè, vì sợi len xoăn giữ nhiều không khí, cách nhiệt tốt. Độ hồi ẩm chỉ là một phần câu chuyện; độ dày và cách dệt quan trọng không kém.
Cách dệt quan trọng ngang với loại sợi
Cùng là cotton, một chiếc áo voan mỏng và một chiếc áo nỉ dày cho cảm giác hoàn toàn khác. Ba kiểu cấu trúc chính:
- Dệt thoi (woven): sợi dọc và sợi ngang đan vuông góc. Ít co giãn, giữ dáng tốt. Dệt vân điểm (plain) như poplin, voan; dệt chéo (twill) như kaki, denim; dệt satin bề mặt bóng mịn.
- Dệt kim (knit): một sợi uốn thành những vòng móc vào nhau. Co giãn tự nhiên, mềm. Vải thun áo phông (single jersey), vải cá sấu (pique) của áo polo, vải len đan.
- Không dệt (non-woven): sợi ép, kết dính với nhau. Gặp ở lớp mex dựng cổ áo, khẩu trang, ít dùng làm vải mặc chính.
Với trời nóng, vải dệt thưa, mỏng, bề mặt không quá phẳng (như lanh, seersucker có sọc nhăn) để không khí lưu thông tốt hơn vải dệt dày, kín.
Vải pha: vì sao nhãn ghi "65/35"
Rất nhiều quần áo là vải pha hai ba loại sợi để lấy ưu điểm của từng loại:
| Pha trộn thường gặp | Lợi ích | Đánh đổi |
|---|---|---|
| Cotton + polyester (TC, CVC) | Bền hơn, ít nhăn, ít co hơn cotton thuần | Kém thấm hút hơn, dễ xù hơn |
| Cotton + 2–5% spandex | Co giãn, ôm dáng, ngồi thoải mái | Spandex lão hoá theo thời gian, nhiệt cao làm giảm co giãn |
| Lanh + cotton hoặc viscose | Bớt nhăn, mềm hơn lanh thuần | Giảm độ thoáng chút ít |
| Len + polyester hoặc nylon | Bền hơn, giữ dáng, giảm chi phí | Kém thoáng, dễ tích tĩnh điện hơn |
| Viscose + polyester | Rủ mềm mà bền hơn viscose thuần | Kém mát hơn viscose thuần |
Ở Việt Nam, người bán hay gọi vải pha cotton – polyester là "TC" (phần polyester chiếm nhiều hơn) hoặc "CVC" (phần cotton chiếm hơn một nửa). Cách gọi chỉ là quy ước thương mại; con số thật nằm trên nhãn thành phần.
Thử ngay với tủ đồ của bạn
- Bước 1 — Đọc nhãn: lấy ba chiếc áo bạn hay mặc nhất trong mùa nóng và ba chiếc bạn thấy bí nhất. Lật mặt trong, đọc dòng thành phần sợi. Theo quy định ghi nhãn hàng hoá ở Việt Nam, hàng dệt may phải ghi thành phần nguyên liệu.
- Bước 2 — So sánh: nhóm "mát" thường nghiêng về cotton, lanh, viscose; nhóm "bí" thường có tỷ lệ polyester cao hoặc vải dệt dày.
- Bước 3 — Ghi lại: viết vào điện thoại tỷ lệ sợi bạn thấy dễ chịu (ví dụ "cotton ít nhất 60%" hoặc "tránh polyester 100% cho áo đi làm"). Lần mua tới, đọc nhãn trước khi thử.
Không có vải "tốt nhất", chỉ có vải đúng việc
Polyester bị chê bí nhưng lại là lựa chọn hợp lý cho áo mưa, áo khoác gió, đồ tập cần nhanh khô. Lanh mát nhất nhưng không hợp với người cần áo phẳng phiu cả ngày. Viscose mềm rủ nhưng dễ co nếu giặt nóng. Chọn vải là chọn theo việc: đi làm trong phòng máy lạnh, chạy xe máy giữa trưa, tập thể thao hay đi dạo buổi tối. Các bài tiếp theo trong danh mục đi sâu vào từng nhóm vải và cách chọn theo mùa ở ba miền.
Câu hỏi thường gặp
Có những loại vải may quần áo nào?
Có ba nhóm chính theo nguồn sợi: sợi tự nhiên (cotton, lanh, len, tơ tằm), sợi tổng hợp (polyester, nylon, acrylic, spandex) và sợi bán tổng hợp làm từ cellulose gỗ (viscose, modal, lyocell). Mỗi nhóm có ưu nhược điểm riêng về độ thấm hút, độ bền và độ nhăn.
Vải sợi tổng hợp và sợi tự nhiên khác nhau thế nào?
Sợi tự nhiên lấy từ cây hoặc động vật, thường thấm hút tốt, thoáng. Sợi tổng hợp tạo từ hoá chất gốc dầu mỏ, bền, nhanh khô, ít nhăn nhưng hầu như không hút ẩm nên dễ bí khi trời nóng.
Vải bán tổng hợp là gì?
Là vải làm từ cellulose tự nhiên (thường là bột gỗ) được hoà tan bằng hoá chất rồi ép thành sợi mới, như viscose, modal, lyocell. Chúng thấm hút giống cotton nhưng không phải vải tự nhiên.
Vải TC và CVC là gì?
Đó là cách gọi thương mại cho vải pha cotton và polyester. TC thường chỉ vải có polyester chiếm phần nhiều hơn; CVC chỉ vải có cotton chiếm hơn một nửa. Tỷ lệ chính xác cần xem trên nhãn.
Vì sao áo polyester mặc nóng?
Sợi polyester gần như không hút hơi ẩm, nên mồ hôi không được kéo vào sợi mà đọng lại trên da nếu vải dệt dày. Đồ thể thao polyester được dệt cấu trúc riêng để dẫn mồ hôi ra ngoài, nên cảm giác khác áo polyester thông thường.