Cotton chải kỹ (combed cotton) là cotton đã qua thêm một bước chải để loại bỏ xơ ngắn, nên sợi mịn, bền và ít xù hơn cotton thường. Pima là giống bông xơ siêu dài, cho vải mềm và bóng hơn. Cotton hữu cơ là bông trồng không dùng thuốc trừ sâu, phân bón tổng hợp và giống biến đổi gen — khác về cách trồng, không nhất thiết khác về cảm giác mặc. Còn cotton pha là cotton trộn thêm polyester hoặc spandex để bền, ít nhăn hoặc co giãn hơn.
Sợi bông dài hay ngắn quyết định nhiều thứ
Hầu hết sự khác biệt giữa các loại cotton bắt đầu từ chiều dài xơ bông (staple length). Xơ dài cho sợi mịn hơn, ít đầu xơ lòi ra ngoài, nên vải mềm, bóng nhẹ, bền và ít xù. Xơ ngắn cho sợi thô hơn, nhiều đầu xơ, vải nhanh xù lông.
| Giống bông | Tên khoa học | Chiều dài xơ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Bông Upland | Gossypium hirsutum | khoảng 25–30 mm | Chiếm phần lớn sản lượng bông thế giới; dùng cho đa số quần áo |
| Bông xơ siêu dài (ELS), gồm Pima và bông Ai Cập | Gossypium barbadense | từ khoảng 35 mm trở lên | Sản lượng nhỏ hơn nhiều; dùng cho sơ mi, áo thun, ga trải giường cao cấp |
Tên "Pima" lấy từ người Pima (Akimel O'odham), cộng đồng bản địa ở Arizona, Mỹ, đã tham gia trồng thử giống bông này đầu thế kỷ 20. "Supima" là nhãn hiệu của một hiệp hội ở Mỹ dành cho bông Pima trồng tại Mỹ. Bông Ai Cập (thường gắn với các giống Giza) cũng thuộc nhóm xơ siêu dài.
Lưu ý: chữ "Pima" hay "Ai Cập" trên nhãn không tự động bảo đảm vải tốt. Chất lượng còn phụ thuộc tỷ lệ bông xơ dài thực sự trong sợi, cách kéo sợi và cách dệt.
Chải thô, chải kỹ và sợi cuộn: những bước làm sợi
Từ bông thô đến sợi, cotton đi qua nhiều công đoạn. Ba thuật ngữ hay gặp trên nhãn hoặc lời giới thiệu sản phẩm:
- Chải thô (carded): bước bắt buộc, gỡ rối và xếp xơ bông song song sơ bộ. Sợi chỉ qua bước này rẻ hơn, nhiều xơ ngắn hơn.
- Chải kỹ (combed): chải thêm bằng lược mịn để loại phần lớn xơ ngắn và tạp chất. Sợi đều, mịn, chắc hơn; vải ít xù lông hơn sau nhiều lần giặt.
- Kéo sợi vòng (ring-spun): sợi được xoắn chặt và mịn hơn so với kéo sợi rotor (open-end). Áo thun "ring-spun" thường mềm tay hơn.
Ngoài ra còn cotton mercerized (cotton xử lý kiềm): xử lý sợi bằng xút dưới lực căng để sợi tròn hơn, bóng hơn, ăn màu nhuộm tốt hơn. Kỹ thuật này mang tên John Mercer, người Anh, người phát hiện tác dụng của xút với cotton giữa thế kỷ 19; việc thêm lực căng để tạo độ bóng được phát triển sau đó vài chục năm.
Đọc chỉ số sợi và độ dày vải
Người bán vải ở Việt Nam hay nói "cotton 20s, 30s, 40s". Con số này là chỉ số sợi theo hệ Anh (Ne): số càng lớn, sợi càng mảnh. Sợi 20s dày, cho vải chắc; sợi 30s phổ biến cho áo thun; sợi 40s trở lên mịn, nhẹ, hay dùng cho sơ mi và áo thun mỏng cao cấp.
Với áo thun, người ta còn dùng định lượng vải (GSM — gam trên mét vuông). Vải dưới khoảng 160 GSM mỏng, mát nhưng dễ lộ và dễ mất dáng; khoảng 180–220 GSM là mức dày vừa cho áo mặc hằng ngày; trên 240 GSM là vải dày, đứng dáng, hợp thời tiết mát.
| Bạn cần | Gợi ý |
|---|---|
| Áo thun mặc giữa hè miền Nam | Sợi 30s–40s, khoảng 160–180 GSM, cotton chải kỹ |
| Áo thun mặc đơn, không muốn lộ | Khoảng 200–240 GSM, màu không quá nhạt |
| Sơ mi đi làm mát | Poplin sợi mảnh (40s trở lên), dệt vân điểm |
| Sơ mi mặc thường, bền | Oxford, sợi dày hơn, dệt rổ |
Cotton hữu cơ: đúng và chưa đúng
Cotton hữu cơ (organic cotton) là bông được trồng theo tiêu chuẩn nông nghiệp hữu cơ: không dùng thuốc trừ sâu và phân bón tổng hợp, không dùng giống biến đổi gen, có quy định về luân canh và quản lý đất. Đây là lợi ích chính và có thật, nhất là cho người nông dân và vùng đất trồng.
Những điều thường bị nói quá:
- "Cotton hữu cơ dùng ít nước hơn": không tự động đúng. Lượng nước phụ thuộc vùng trồng nhờ mưa hay phải tưới, khí hậu, kỹ thuật canh tác. Các so sánh lan truyền về nước có phương pháp khác nhau và còn tranh cãi.
- "Mặc mềm và mát hơn": cảm giác mặc phụ thuộc giống bông, cách kéo sợi, dệt và hoàn tất vải, không phụ thuộc chữ "hữu cơ".
- "Cả chiếc áo hữu cơ": chứng nhận cho cây bông chưa chắc bao trùm khâu nhuộm, hoàn tất. Nhãn GOTS (Global Organic Textile Standard) xét cả chuỗi chế biến và có tiêu chí về hoá chất, xã hội; các nhãn khác có thể chỉ xác nhận tỷ lệ bông hữu cơ trong sản phẩm.
Cotton pha: khi nào nên chọn
| Loại | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Cotton 100% | Thấm hút tốt, dễ chịu với da | Dễ nhăn, có thể co khi giặt nóng, lâu khô hơn | Áo thun, sơ mi mặc ngày nóng |
| Cotton + spandex (2–5%) | Co giãn, ôm dáng, hồi phục tốt | Spandex yếu dần với nhiệt cao và clo | Quần jeans, kaki, áo thun ôm |
| Cotton + polyester (CVC, TC) | Bền, ít nhăn, ít co, nhanh khô hơn | Kém thấm hút hơn, dễ xù | Đồng phục, áo polo, sơ mi đỡ phải ủi |
| Cotton + lanh | Thoáng, có vân tự nhiên | Vẫn khá nhăn | Sơ mi, quần mùa hè |
| Cotton + modal hoặc viscose | Mềm, rủ, mát | Dễ bai hơn nếu phơi treo nặng | Áo thun mềm, đồ mặc nhà |
Ở Việt Nam, "vải kate" thường dùng cho sơ mi đồng phục là loại cotton pha polyester; vải "cotton 4 chiều" bán ngoài chợ thường có pha spandex. Cách gọi này dùng theo thói quen thương mại, nên luôn đọc nhãn thành phần để biết chính xác.
Những tên vải cotton hay gặp khi đi mua
| Tên vải | Cách dệt | Cảm giác | Hay dùng cho |
|---|---|---|---|
| Jersey (thun trơn) | Dệt kim một mặt | Mềm, co giãn ngang | Áo thun |
| Pique (cá sấu) | Dệt kim tổ ong | Thoáng, có vân nổi | Áo polo |
| Poplin | Dệt thoi vân điểm, sợi mảnh | Phẳng, mát, hơi giòn tay | Sơ mi công sở |
| Oxford | Dệt rổ | Dày hơn, mềm dần sau giặt | Sơ mi mặc thường |
| Twill, kaki | Dệt chéo | Chắc, ít nhăn hơn vân điểm | Quần kaki, áo khoác |
| Flannel cotton | Dệt rồi chải xù mặt | Ấm, mềm | Sơ mi ca rô mùa đông |
| Nỉ bông | Dệt kim, mặt trong chải bông | Ấm, dày | Hoodie, áo sweater |
Cùng một sợi cotton, chỉ đổi cách dệt và hoàn tất là cho ra những tấm vải dùng cho mùa rất khác nhau — từ poplin mát cho tháng Sáu đến flannel ấm cho tháng Một.
Thử ngay với tủ đồ của bạn
- Bước 1 — Soi bề mặt: đưa chiếc áo thun cotton lên chỗ sáng. Vải nhiều lông tơ nhỏ, sợi không đều thường là cotton chải thô; bề mặt mịn, sợi đều thường là chải kỹ.
- Bước 2 — So sánh sau giặt: chọn hai áo thun bạn mặc lâu nhất. Chiếc nào ít xù, cổ còn đứng? Đọc nhãn để biết nó là loại gì.
- Bước 3 — Ghi tiêu chí: lần mua áo thun tiếp theo, hỏi hoặc tìm thông tin "cotton chải kỹ", định lượng vải, tỷ lệ pha. Ba thông tin này nói nhiều hơn giá hay lời quảng cáo.
Câu hỏi thường gặp
Cotton chải kỹ là gì?
Là cotton đã qua thêm bước chải bằng lược mịn để loại bỏ xơ ngắn và tạp chất trước khi kéo sợi. Sợi chải kỹ mịn, chắc hơn, nên vải mềm và ít xù lông hơn cotton chải thô.
Cotton Pima khác cotton thường thế nào?
Pima là giống bông xơ siêu dài, xơ thường từ khoảng 35 mm trở lên, trong khi bông Upland phổ biến khoảng 25–30 mm. Xơ dài cho sợi mảnh, vải mềm, bóng nhẹ và bền hơn.
Cotton hữu cơ có tốt hơn cotton thường không?
Cotton hữu cơ trồng không dùng thuốc trừ sâu, phân bón tổng hợp và giống biến đổi gen, có lợi cho người trồng và đất. Về cảm giác mặc, nó không tự động mềm hay mát hơn; điều đó phụ thuộc giống bông và cách làm vải.
Cotton 100% có bị co khi giặt không?
Có thể co nếu vải chưa được xử lý chống co và bị giặt nước nóng hoặc sấy nóng. Giặt nước thường hoặc ấm, phơi tự nhiên giúp hạn chế co rút.
Vải cotton 2 chiều và 4 chiều là gì?
Đây là cách gọi thương mại ở Việt Nam. Vải 2 chiều chủ yếu co giãn theo chiều ngang nhờ cấu trúc dệt kim; vải 4 chiều co giãn cả ngang lẫn dọc, thường do pha thêm spandex.