Polyester và nylon là hai sợi tổng hợp phổ biến nhất trong quần áo: bền, nhẹ, ít nhăn, nhanh khô và giữ màu tốt. Điểm yếu chung là gần như không hút ẩm vào sợi, nên khi dệt thành vải dày, kín, chúng dễ gây bí và giữ mùi mồ hôi. "Thun lạnh" bán ở Việt Nam thường là polyester hoặc nylon pha spandex: chạm vào thấy mát nhờ bề mặt trơn và dẫn nhiệt nhanh, nhưng không thấm hút như cotton.
Sợi tổng hợp ra đời từ phòng thí nghiệm
- 1935: nhóm nghiên cứu của Wallace Carothers tại DuPont (Mỹ) tạo ra nylon 6,6. Tháng 5 năm 1940, tất nylon được bán rộng rãi trên toàn nước Mỹ và gây sốt.
- 1941: John Whinfield và James Dickson (Anh) đăng ký sáng chế polyester PET — cùng loại nhựa sau này dùng làm chai nước.
- 1958: Joseph Shivers tại DuPont phát triển sợi spandex (elastane), loại sợi co giãn gấp nhiều lần chiều dài rồi hồi lại.
- Từ thập niên 1970: polyester trở thành sợi chính của quần áo may sẵn giá phải chăng; ngày nay, theo các báo cáo ngành, polyester là sợi được sản xuất nhiều nhất thế giới, vượt cả cotton.
Ưu và nhược: bảng nhìn nhanh
| Đặc tính | Polyester | Nylon | Ý nghĩa khi mặc |
|---|---|---|---|
| Hút ẩm vào sợi | Rất thấp (khoảng 0,4%) | Thấp (khoảng 4%) | Mồ hôi không được sợi kéo vào; dễ bí nếu vải dày |
| Nhanh khô | Rất nhanh | Nhanh | Hợp đồ thể thao, đồ đi mưa, đồ phơi trong nhà mùa nồm |
| Độ bền, chịu mài | Rất tốt | Xuất sắc | Ba lô, áo khoác gió, quần đi bộ đường dài |
| Nhăn | Rất ít | Ít | Đồ đi công tác, đồ du lịch |
| Giữ màu | Rất tốt | Tốt | Đồ màu tươi, đồng phục |
| Giữ mùi | Dễ giữ mùi | Giữ mùi vừa | Cần giặt kỹ, phơi khô hẳn |
| Chịu nhiệt | Chảy khi gặp nhiệt cao | Chảy khi gặp nhiệt cao | Ủi nhiệt thấp; cẩn thận gần bếp lửa |
| Tĩnh điện | Có | Có | Hay bám bụi, lông thú, "dính" người khi trời hanh khô |
Thun lạnh: mát lúc chạm, không phải mát lúc mặc lâu
Ở chợ và cửa hàng Việt Nam, "thun lạnh" là tên gọi thương mại cho loại vải dệt kim bề mặt trơn láng, thường gồm polyester hoặc nylon pha khoảng 5–20% spandex. Lý do nó "lạnh":
- Bề mặt trơn, tiếp xúc da nhiều nên hút nhiệt từ da nhanh trong vài giây đầu — giống như chạm tay vào mặt đá hoa thấy mát hơn chạm vào gỗ, dù cùng nhiệt độ.
- Vải mỏng, nhẹ và thường ôm, gió qua thấy mát.
Nhưng khi đã mặc lâu ngoài trời nóng, nhất là khi ra mồ hôi, cảm giác mát đó giảm. Sợi không hút ẩm nên mồ hôi đọng trên da hoặc giữa da và vải. Với người ngồi phòng máy lạnh, thun lạnh dễ chịu; với người chạy xe máy giữa trưa hay làm việc ngoài trời, cotton, lanh hoặc viscose rộng thường dễ chịu hơn.
Lưu ý thêm: một số loại vải ghi "làm mát" có thể được xử lý hoàn tất bằng hoá chất hoặc pha sợi đặc biệt. Hiệu quả tuỳ sản phẩm; đừng suy rộng từ chữ trên nhãn.
Đồ thể thao polyester khác áo polyester thường thế nào
Đồ thể thao dùng polyester không phải vì nó thấm hút, mà vì nó không giữ nước. Vải được dệt với sợi có tiết diện đặc biệt hoặc cấu trúc hai mặt: mặt trong kéo mồ hôi ra ngoài theo hiện tượng mao dẫn, mặt ngoài trải rộng để bay hơi nhanh. Kết quả là vải không bị nặng, không bết như cotton ướt đẫm khi chạy bộ.
Còn một chiếc sơ mi polyester dệt chặt thông thường không có cấu trúc đó. Mặc đi làm trong phòng lạnh thì ổn, ra đường giữa trưa thì nóng. Đây là điểm hay bị nhầm khi nghe "polyester nhanh khô, thoáng mát".
Chọn polyester, nylon khi nào là hợp lý
| Nên chọn | Nên cân nhắc |
|---|---|
| Áo mưa, áo khoác gió, áo khoác nhẹ chống nước | Áo sơ mi, áo thun mặc cả ngày ngoài trời nóng |
| Đồ tập, đồ chạy bộ có cấu trúc dẫn ẩm | Đồ ngủ, đồ mặc nhà cho người dễ đổ mồ hôi |
| Đồ đi du lịch cần ít nhăn, nhanh khô | Đồ cho người có làn da nhạy cảm, hay bị hăm, ngứa khi đổ mồ hôi |
| Áo chống nắng đi xe máy (vải dệt dày vừa, nhiều lỗ thoáng) | Đồ mặc gần bếp lửa, nơi có tia lửa |
| Phần pha trong quần âu, váy để bớt nhăn | Áo len acrylic khi muốn giữ đồ lâu không xù |
Một chi tiết an toàn: sợi tổng hợp chảy và dính vào da khi bắt lửa. Người nấu ăn bằng bếp gas, đốt vàng mã, đốt lửa trại nên ưu tiên cotton hoặc vải pha nhiều cotton.
Tĩnh điện: vì sao áo "dính" người mùa hanh khô
Sợi tổng hợp hút ẩm kém nên điện tích sinh ra khi cọ xát khó thoát đi. Những ngày hanh khô cuối thu, đầu đông ở miền Bắc, váy polyester bám vào chân, áo len acrylic kêu lách tách khi cởi. Giảm bằng cách mặc lớp trong bằng cotton, dùng một lượng nhỏ nước xả vải cho đồ không phải đồ thể thao, và để quần áo trong phòng có độ ẩm vừa phải.
Polyester tái chế và microfiber: hai cái tên hay gặp
Polyester tái chế (thường ghi rPET hoặc "recycled polyester") phần lớn làm từ chai nhựa PET đã qua sử dụng, được làm sạch, nghiền và kéo thành sợi mới. Về cảm giác mặc, nó gần như giống polyester thường: bền, nhanh khô, không thấm hút. Lợi ích nằm ở chỗ giảm nhu cầu nhựa mới từ dầu mỏ; nhưng nó vẫn là sợi tổng hợp, vẫn nhả vi sợi khi giặt, và việc tái chế tiếp quần áo polyester pha nhiều sợi còn rất khó. Nhãn GRS (Global Recycled Standard) là một chứng nhận phổ biến xác nhận tỷ lệ vật liệu tái chế.
Microfiber là sợi rất mảnh, thường là polyester hoặc nylon, mảnh hơn cả tơ tằm. Vải microfiber mềm mịn, dệt dày đặc, dùng nhiều cho khăn lau, khăn tắm nhanh khô, áo khoác mỏng, đồ thể thao. Khăn microfiber hút nước tốt nhờ khoảng trống mao dẫn giữa vô số sợi nhỏ, không phải vì sợi tự hút nước.
Giảm mùi và giữ đồ tổng hợp
- Giặt sớm sau khi mặc: mồ hôi để lâu trên polyester khiến vi khuẩn sinh mùi phát triển. Đừng để đồ tập ẩm trong túi qua đêm.
- Lộn trái khi giặt: giảm ma sát mặt ngoài, đỡ xù và đỡ bạc.
- Không dùng quá nhiều nước xả vải: lớp xả bám lên sợi tổng hợp có thể làm vải kém dẫn ẩm và giữ mùi hơn.
- Phơi khô hẳn: polyester khô nhanh, nhưng đường may dày và cổ áo vẫn cần thời gian. Mùa nồm ở miền Bắc, phơi gần quạt hoặc nơi thông gió.
- Ủi nhiệt thấp hoặc dùng hơi nước, tránh làm vải bóng hoặc chảy.
Sợi tổng hợp cũng nhả vi sợi nhựa khi giặt. Đây là chủ đề có bài riêng trong danh mục thời trang bền vững.
Thử ngay với tủ đồ của bạn
- Bước 1: lấy hai chiếc áo bạn hay mặc đi làm, một cotton và một có polyester. Mặc mỗi chiếc một ngày có đi đường giữa trưa.
- Bước 2: cuối ngày, ghi lại: chiếc nào bí hơn, chiếc nào còn mùi, chiếc nào nhăn hơn.
- Bước 3: từ đó chia việc: polyester cho ngày ngồi phòng lạnh và chuyến đi cần ít nhăn; cotton, lanh, viscose cho ngày phải ra ngoài nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Vải polyester có nóng không?
Polyester dệt dày, kín thường nóng vì sợi gần như không hút ẩm, mồ hôi khó thoát. Polyester dệt thể thao có cấu trúc dẫn ẩm thì khô nhanh và dễ chịu hơn khi vận động.
Thun lạnh là vải gì?
Thun lạnh là tên thương mại ở Việt Nam cho vải dệt kim trơn láng, thường là polyester hoặc nylon pha spandex. Vải cho cảm giác mát khi chạm nhờ bề mặt trơn, nhưng không thấm hút mồ hôi như cotton.
Nylon và polyester khác nhau thế nào?
Cả hai đều là sợi tổng hợp bền, nhanh khô. Nylon chịu mài mòn tốt hơn, mềm hơn và hút ẩm nhiều hơn chút; polyester giữ màu tốt hơn, ít bị giãn và thường rẻ hơn.
Vì sao áo polyester hay bị hôi?
Mồ hôi đọng trên bề mặt sợi polyester tạo môi trường cho vi khuẩn sinh mùi, và mùi bám vào sợi khó giặt sạch hơn cotton. Giặt sớm, lộn trái, phơi khô hẳn giúp giảm mùi.
Mặc đồ polyester có hại da không?
Với đa số người thì không. Một số người da nhạy cảm có thể bị ngứa, hăm khi mặc đồ tổng hợp lúc ra nhiều mồ hôi; nếu có phát ban kéo dài nên đi khám da liễu.