Áo dài Le Mur là kiểu áo dài "tân thời" do họa sĩ Nguyễn Cát Tường đề xuất ở Hà Nội giữa thập niên 1930, được giới thiệu trên báo Phong Hoá và Ngày Nay của nhóm Tự Lực văn đoàn. Le Mur ("bức tường" trong tiếng Pháp) là tên gọi chơi chữ từ chữ "Tường". Kiểu áo này ôm theo thân người, tà dài, mặc với quần trắng, và là bước ngoặt đưa chiếc áo ngũ thân rộng của các bà các cô sang dáng áo dài mà ta quen thấy hôm nay.
Trước Le Mur, phụ nữ thành thị mặc gì
Đầu thế kỷ 20, phụ nữ Hà Nội khá giả thường mặc áo ngũ thân: áo rộng, may thẳng, vai liền tay, tà áo chấm gần mắt cá, cài khuy bên phải. Bên trong là yếm, bên ngoài thường khoác thêm một lớp áo the mỏng; nhiều người còn mặc chồng hai ba lớp áo khác màu để lộ cổ, gọi là "mớ ba mớ bảy". Dưới là quần đen hoặc váy, chân đi guốc hay giày cong.
Chiếc áo ấy che kín mà rộng, không theo đường eo. Nó hợp với nếp sống làng xã và gia đình nhiều thế hệ. Nhưng khi phụ nữ thành thị bắt đầu đi học, đi làm thư ký, đi chơi phố, đi xe đạp, nhu cầu một chiếc áo gọn gàng hơn xuất hiện. Thời trang Pháp trong các tạp chí và trên phố Tràng Tiền cũng khiến người trẻ muốn một thứ "mới" mà vẫn là của mình.
Nguyễn Cát Tường và tiệm may Le Mur
Nguyễn Cát Tường (1912–1946) học Trường Mỹ thuật Đông Dương, cộng tác với báo Phong Hoá của Nhất Linh. Năm 1934, trên trang mỹ thuật của báo, ông bắt đầu giới thiệu các mẫu áo dài mới, kèm tranh vẽ và lời giải thích vì sao nên thay đổi. Báo Ngày Nay (ra năm 1935) tiếp tục đăng các mẫu. Ông mở một hiệu may ở Hà Nội lấy tên Le Mur để may theo mẫu cho khách.
Điều đáng chú ý là ông không chỉ vẽ một mẫu rồi thôi. Các bài báo của ông lập luận rằng y phục phải hợp với thân người, hợp thời tiết, và có thể thay đổi theo mùa, theo tuổi, theo dịp — một quan niệm rất "nhà thiết kế" vào thời đó. Ông được xem là một trong những người đầu tiên ở Việt Nam bàn về thời trang như một nghề có lý thuyết.
Về cái chết của ông, các tài liệu phổ biến ghi ông mất năm 1946, khi mới ngoài ba mươi tuổi; chi tiết cụ thể không thống nhất giữa các nguồn, nên ở đây không kể thêm.
Áo Le Mur khác áo cũ ở những điểm nào
Mẫu Le Mur thay đổi nhiều chi tiết cùng một lúc, và chính vì đổi nhiều nên nó gây tranh cãi. Những nét thường được mô tả:
- Thân áo ôm hơn: áo được cắt theo đường ngực và eo thay vì may thẳng một khổ.
- Tà dài, hẹp hơn: tà trước và tà sau thả gọn, chuyển động theo bước đi.
- Chi tiết vay mượn từ áo Tây: cổ lá sen, tay bồng ở vai, nơ, ren, có mẫu cài khuy lệch vai — đây là phần bị chê nhiều nhất.
- Bỏ mặc nhiều lớp: một áo là đủ, màu sắc tươi hơn, có cả vải in hoa.
- Đi với quần trắng, giày cao gót, tóc búi gọn hoặc uốn, tay cầm ô hay ví nhỏ — một bộ đồ hoàn chỉnh từ đầu đến chân.
Không phải người phụ nữ nào cũng mặc theo đúng hình vẽ trên báo. Ảnh chụp thời kỳ này cho thấy phần lớn người mặc chọn lấy một vài thay đổi — thân ôm hơn, quần trắng — và bỏ qua các chi tiết Tây quá đậm.
Phản ứng của xã hội: khen, chê và chế giễu
Áo Le Mur xuất hiện đúng lúc báo chí Hà Nội đang tranh luận sôi nổi về "nữ quyền", "cải cách", "Âu hoá". Báo Phong Hoá vốn nổi tiếng trào phúng, nên chính nhóm ủng hộ lẫn nhóm phản đối đều dùng tranh vẽ để công kích nhau. Người bảo thủ cho rằng áo bó và tay bồng là "lố lăng", làm mất nết na; người cấp tiến coi đó là dấu hiệu phụ nữ được đi lại, được làm đẹp theo ý mình.
Một chiếc áo trở thành chủ đề tranh cãi như vậy cho thấy y phục chưa bao giờ chỉ là chuyện vải vóc. Nó gắn với câu hỏi người phụ nữ được phép xuất hiện ở đâu, trong dáng vẻ nào. Cuộc tranh luận này kéo dài sang cả những lần áo dài thay đổi sau đó.
Lê Phổ và những người chỉnh lại mẫu
Khoảng cùng thời, họa sĩ Lê Phổ (1907–2001), cũng xuất thân Trường Mỹ thuật Đông Dương, góp thêm những mẫu áo dài tiết chế hơn: giữ thân ôm và tà dài nhưng bỏ bớt các chi tiết Tây như tay bồng, cổ lá sen, trở lại cổ đứng và khuy cài bên phải quen thuộc. Phiên bản "dung hoà" này được nhiều người đón nhận hơn và trở thành nền cho áo dài thập niên 1940–1950.
Cần nói rõ: việc chia công giữa Cát Tường và Lê Phổ thường được kể theo kiểu "Cát Tường mở đường, Lê Phổ hoàn chỉnh". Đây là cách tóm tắt dễ nhớ, còn thực tế nhiều nhà may và chính người mặc cũng góp phần chỉnh dần chiếc áo qua từng năm.
| Đặc điểm | Áo ngũ thân đầu thế kỷ 20 | Áo Le Mur (1934–1935) | Bản tiết chế cuối 1930s |
|---|---|---|---|
| Dáng thân | Rộng, thẳng | Ôm theo ngực, eo | Ôm vừa phải |
| Cổ áo | Cổ đứng thấp | Có mẫu cổ lá sen, cổ khoét | Trở lại cổ đứng |
| Tay áo | Rộng, liền thân | Có mẫu tay bồng ở vai | Tay dài, ôm vừa |
| Số lớp | Thường nhiều lớp chồng màu | Một lớp | Một lớp |
| Đi kèm | Quần đen hoặc váy, guốc | Quần trắng, giày cao gót, ô | Quần trắng hoặc đen |
| Màu, vải | Màu trầm, the, lụa trơn | Màu tươi, có vải in hoa, ren | Màu tươi vừa phải |
Dấu vết Le Mur trên chiếc áo dài hôm nay
Gần một thế kỷ sau, nhiều chi tiết của mẫu Le Mur vẫn còn, chỉ là ta ít khi gọi tên. Đường chiết eo, tà áo dài và hẹp, áo một lớp đi với quần trắng — tất cả bắt đầu trở nên phổ biến từ thập niên 1930. Ngược lại, những chi tiết bị chê thời đó như tay bồng hay cổ lá sen lại quay về trong áo dài cách tân mấy năm gần đây, như một vòng tròn của mốt.
Thử ngay với tủ đồ của bạn
- Nhìn đường eo: lấy chiếc áo dài đang có, mặc lên và xem đường chiết eo nằm đâu. Nếu áo ôm sát quá khiến khó cử động, nhớ rằng bản gốc thập niên 1930 ôm "theo thân" chứ không bó; nhà may có thể nới vài phân ở eo để mặc cả ngày dễ chịu hơn.
- Thử một bộ "kiểu 1930s": áo dài màu tươi hoặc in hoa nhỏ, quần lụa trắng, giày gót vừa, tóc búi thấp, ví cầm tay nhỏ. Bộ này hợp chụp ảnh phố cổ, đi triển lãm.
- Nếu thích chi tiết Tây: chỉ chọn một — hoặc tay bồng nhẹ, hoặc cổ lá sen, hoặc viền ren. Đó cũng chính là bài học từ bản tiết chế của Lê Phổ: một điểm mới là đủ gây chú ý.
- Với nam giới: áo dài nam thời đó không theo Le Mur, nhưng nếu đi cùng người mặc áo kiểu 1930s, sơ mi trắng cổ đứng, quần âu sáng màu và giày da nâu là một lựa chọn hài hoà cho ảnh đôi.
Tìm hiểu thêm ở đâu
- Báo cũ: các số Phong Hoá năm 1934 và Ngày Nay năm 1935 đã được số hoá một phần ở thư viện quốc gia và các bộ sưu tập báo xưa; xem trực tiếp tranh vẽ của Cát Tường thú vị hơn mọi lời kể lại.
- Sách: Ngàn năm áo mũ của Trần Quang Đức (2013) cho bối cảnh y phục trước thời tân thời; các sách về trang phục Việt Nam của Đoàn Thị Tình có hình vẽ chi tiết.
- Bảo tàng: Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam (Hà Nội) và Bảo tàng Áo dài (TP.HCM) trưng bày áo dài qua các thời kỳ.
- Tranh: tranh lụa của Lê Phổ và các họa sĩ cùng thế hệ là nguồn hình ảnh quý về dáng áo dài cuối thập niên 1930.
Câu hỏi thường gặp
Áo dài Le Mur là gì?
Áo dài Le Mur là mẫu áo dài tân thời do họa sĩ Nguyễn Cát Tường giới thiệu ở Hà Nội năm 1934–1935. Áo ôm theo thân, tà dài, mặc một lớp với quần trắng, có mẫu thêm tay bồng hay cổ lá sen kiểu Tây. Đây được coi là bước ngoặt từ áo ngũ thân rộng sang dáng áo dài hiện đại.
Vì sao gọi là Le Mur?
"Le Mur" trong tiếng Pháp nghĩa là "bức tường". Đây là cách chơi chữ dịch tên "Tường" của Nguyễn Cát Tường, và cũng là tên hiệu may của ông ở Hà Nội.
Áo dài Le Mur ra đời năm nào?
Các mẫu áo được giới thiệu trên báo Phong Hoá từ năm 1934 và tiếp tục trên báo Ngày Nay năm 1935. Vì vậy người ta thường nói áo Le Mur ra đời giữa thập niên 1930, thay vì gắn với một ngày cụ thể.
Lê Phổ đóng góp gì cho áo dài?
Lê Phổ được cho là đã đưa ra các mẫu áo dài tiết chế hơn Le Mur: giữ thân ôm và tà dài nhưng bỏ bớt chi tiết Tây như tay bồng, cổ lá sen. Phiên bản này dễ được xã hội chấp nhận và làm nền cho áo dài các thập niên sau.
Áo dài Le Mur có bị phản đối không?
Có. Nhiều người bảo thủ thời đó chê áo bó và các chi tiết Tây là lố lăng. Báo chí Hà Nội tranh luận và vẽ tranh châm biếm cả hai phía, cho thấy chiếc áo gắn với cuộc tranh luận rộng hơn về vai trò phụ nữ.