Yếm là mảnh vải hình vuông hoặc hình thoi phụ nữ Việt xưa mặc che ngực, có dây buộc sau gáy và sau lưng. Nó là áo lót, nhưng ở nông thôn Bắc Bộ, nhất là mùa hè và khi làm đồng, yếm thường lộ ra dưới áo cánh mở khuy hoặc mặc riêng. Từ một món đồ thường ngày, yếm đi vào ca dao, tranh dân gian và trở thành biểu tượng của vẻ đẹp người phụ nữ làng quê; ngày nay nó còn được thiết kế lại thành áo mặc ngoài.
Yếm làm bằng gì, mặc thế nào
Một chiếc yếm cơ bản là một mảnh vải gần vuông, mỗi cạnh dài khoảng một gang rưỡi đến hai gang tay, đặt chéo trên ngực. Góc trên cắt đi hoặc khoét để ôm quanh cổ, hai dây buộc vòng sau gáy; hai góc bên có dây vòng ra sau lưng buộc lại. Góc dưới để thả che bụng.
Vải may yếm tuỳ điều kiện: nhà nghèo dùng vải thô, vải nâu; nhà khá giả dùng lụa, sồi, the. Yếm được mặc sát người, bên ngoài là áo cánh (áo ngắn cài khuy giữa) hoặc áo tứ thân khi đi hội. Khi làm đồng, giã gạo, phụ nữ thường mở bớt khuy áo, buộc vạt áo ra sau cho mát, để lộ yếm.
Các kiểu yếm và màu yếm
Theo đường cổ
- Yếm cổ xẻ: góc trên xẻ thành hình chữ V, thường dành cho người trẻ.
- Yếm cổ xây: cổ khoét tròn, kín đáo hơn.
- Yếm cổ viền: mép cổ được viền vải khác màu cho bền và đẹp.
Tên gọi các kiểu cổ có thể khác nhau tuỳ vùng và tuỳ sách; ở đây ghi theo cách gọi được nhắc nhiều nhất.
Theo màu
Màu yếm nói lên khá nhiều về tuổi và dịp. Người trẻ đi hội thích yếm đào (hồng đào), yếm thắm (đỏ), yếm hoa hiên (vàng cam). Phụ nữ đứng tuổi và khi làm việc thường mặc yếm trắng, nâu hoặc màu tối. Nhiều nơi kiêng mặc yếm đỏ thắm khi nhà có tang.
| Màu yếm | Thường gặp ở | Dịp mặc | Hình ảnh trong văn hoá dân gian |
|---|---|---|---|
| Đào (hồng đào) | Thiếu nữ, gái chưa chồng | Đi hội, Tết | "Yếm đào" là hình ảnh quen thuộc của người con gái trong ca dao |
| Thắm (đỏ) | Người trẻ | Hội làng, cưới hỏi | Gắn với sự rực rỡ, may mắn |
| Hoa hiên (vàng cam) | Người trẻ | Đi hội | Màu tươi tắn của mùa xuân |
| Trắng | Mọi lứa tuổi | Hằng ngày, khi có tang | Giản dị, thanh sạch |
| Nâu, sồng | Phụ nữ lao động, đứng tuổi | Làm đồng, việc nhà | Gắn với áo nâu, cuộc sống làng quê |
Yếm trong ca dao và tranh dân gian
Ít món đồ nào xuất hiện trong ca dao nhiều như yếm. Câu quen thuộc nhất có lẽ là: "Ước gì sông rộng một gang / Bắc cầu dải yếm cho chàng sang chơi." Dải yếm ở đây vừa là vật thật, vừa là ẩn dụ cho sự gắn bó. Những câu khác nhắc yếm đào, yếm thắm như một nét nhận diện người con gái đẹp trong hội làng.
Trong tranh Đông Hồ, tranh Hàng Trống, hình người phụ nữ mặc yếm cũng rất phổ biến: cảnh hứng dừa, cảnh chăn trâu, cảnh đánh đu. Những bức tranh này là nguồn hình ảnh quan trọng để hình dung cách mặc yếm cùng váy, áo cánh, thắt lưng.
Trong thơ Hồ Xuân Hương và văn chương sau này, yếm cũng xuất hiện, thường gắn với vẻ đẹp mộc mạc pha chút tinh nghịch. Có thể nói yếm là món đồ mang nhiều tầng nghĩa nhất của trang phục Việt xưa: kín đáo mà gợi cảm, giản dị mà là chủ đề của thơ ca.
Vì sao yếm biến mất khỏi đời sống thường ngày
Từ đầu thế kỷ 20, khi áo dài tân thời và các kiểu áo lót phương Tây phổ biến ở thành thị, yếm dần lùi lại. Phụ nữ đi học, đi làm, mặc áo cài kín thì không còn cần đến chiếc yếm buộc dây. Ở nông thôn, yếm còn được mặc lâu hơn, nhất là trong thế hệ bà, mẹ của người sinh giữa thế kỷ 20, rồi cũng dần thôi.
Ngày nay yếm truyền thống chủ yếu xuất hiện trong lễ hội, biểu diễn quan họ, chèo, các buổi chụp ảnh và trong bảo tàng.
Yếm hôm nay: từ đồ lót thành áo mặc ngoài
Khoảng hai thập kỷ gần đây, các nhà thiết kế Việt đưa yếm trở lại dưới dạng áo yếm cách tân: may bằng lụa, gấm, đũi, có khi thêm thêu tay, lót bên trong, dây buộc chắc chắn hơn, dùng như một chiếc áo hai dây hay áo cổ yếm. Kiểu "cổ yếm" (dây vòng sau gáy, hở vai) cũng xuất hiện ở váy đầm, áo dạ tiệc.
Điều cần nhớ: yếm cách tân là một sáng tạo thời trang, không phải phục dựng. Mặc thế nào là tuỳ người, nhưng khi đến nơi trang nghiêm (đền, chùa, lễ nghi) thì nên chọn trang phục kín đáo hơn.
Một điểm cần nói rõ: thời trang yếm cách tân và cổ yếm lan rộng là hiện tượng của những năm gần đây, chịu ảnh hưởng cả kiểu áo halter phương Tây. Cách gọi "áo yếm" hôm nay vì thế rộng hơn nhiều so với chiếc yếm buộc dây của bà, của mẹ ngày xưa.
Thử ngay với tủ đồ của bạn
Bạn không cần một chiếc yếm thật để mặc "tinh thần yếm". Vài cách đơn giản:
- Yếm phối sơ mi: một chiếc áo yếm cách tân màu đỏ hoặc hồng đào mặc ra ngoài sơ mi trắng tay dài mỏng, dưới là chân váy suông hoặc quần ống rộng màu đen. Bộ này kín đáo, đi chơi phố hay chụp ảnh Tết đều được.
- Yếm với áo khoác: áo yếm lụa mặc trong một chiếc áo khoác linen hoặc blazer mỏng không cài khuy, quần âu cạp cao. Hợp tiệc buổi tối.
- Bộ chụp ảnh truyền thống: yếm đào, áo cánh nâu mở hai khuy trên, váy đen dài, thắt lưng xanh, nón lá. Đây là bộ "làng quê Bắc Bộ" cơ bản.
- Chi tiết cổ yếm: nếu không thích mặc yếm, hãy thử một chiếc áo hoặc váy cổ yếm (dây vòng gáy) bằng chất liệu mờ như đũi, lanh — tinh thần yếm mà rất hiện đại.
Lưu ý khi chọn: dây buộc phải chắc, nên có lót trong; vải mỏng như voan thì cần lót kỹ để không bị thấu. Thoải mái khi cử động quan trọng hơn mọi kiểu dáng.
Xem yếm thật ở đâu
- Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam (Hà Nội): có trưng bày trang phục phụ nữ các vùng, trong đó có yếm.
- Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội): hiện vật và ảnh về trang phục người Việt vùng đồng bằng.
- Tranh dân gian Đông Hồ (Bắc Ninh): xem trực tiếp các bản tranh có hình phụ nữ mặc yếm.
- Hội Lim (Bắc Ninh, tháng Giêng): liền chị quan họ mặc áo tứ thân, yếm trong không khí lễ hội thật.
Câu hỏi thường gặp
Yếm là gì?
Yếm là mảnh vải vuông hoặc hình thoi phụ nữ Việt xưa mặc che ngực, buộc dây sau gáy và sau lưng. Nó là áo lót, mặc bên trong áo cánh hoặc áo tứ thân. Ngày nay yếm được thiết kế lại thành áo mặc ngoài.
Yếm đào là gì?
Yếm đào là yếm màu hồng đào, thường do các cô gái trẻ mặc khi đi hội. Hình ảnh yếm đào xuất hiện nhiều trong ca dao như một nét nhận diện người con gái làng quê.
Có những kiểu yếm nào?
Theo đường cổ, thường gặp yếm cổ xẻ (chữ V), yếm cổ xây (cổ tròn) và yếm cổ viền. Theo màu có yếm đào, yếm thắm, yếm hoa hiên, yếm trắng, yếm nâu. Tên gọi có thể khác nhau tuỳ vùng.
Phụ nữ xưa mặc yếm với gì?
Phụ nữ Bắc Bộ xưa mặc yếm bên trong áo cánh hằng ngày, đi hội thì mặc trong áo tứ thân, dưới là váy hoặc quần, thắt lưng bao. Khi làm đồng, áo thường được mở khuy cho mát và để lộ yếm.
Mặc áo yếm cách tân thế nào cho kín đáo?
Có thể mặc áo yếm ra ngoài sơ mi mỏng tay dài, hoặc mặc trong áo khoác không cài khuy. Nên chọn yếm có lót, dây buộc chắc. Khi đến nơi trang nghiêm như đền chùa, nên chọn trang phục kín hơn.