Rayon, viscose, modal và lyocell đều là vải làm từ cellulose — chủ yếu lấy từ bột gỗ — được hoà tan rồi ép thành sợi mới. Cả bốn đều thấm hút tốt, mềm, rủ và mặc mát, thường mát hơn cotton cùng độ dày vì sợi trơn và hút ẩm nhiều. Khác nhau nằm ở quy trình: viscose dùng hoá chất carbon disulfide, yếu khi ướt và dễ co; modal là viscose cải tiến bền hơn; lyocell dùng dung môi được thu hồi tuần hoàn. Vì vậy "làm từ gỗ" không có nghĩa mặc nhiên là thân thiện môi trường.
Từ "tơ nhân tạo" đến rayon: một chút lịch sử
Cuối thế kỷ 19, các nhà hoá học châu Âu tìm cách làm ra sợi thay tơ tằm, vốn đắt và phụ thuộc nghề nuôi tằm.
- Thập niên 1880: Hilaire de Chardonnet (Pháp) làm sợi từ nitrocellulose, giới thiệu tại Triển lãm Thế giới Paris năm 1889. Sợi này rất dễ cháy nên sớm bị thay thế.
- 1892: ba nhà hoá học người Anh Charles Cross, Edward Bevan và Clayton Beadle đăng ký sáng chế quy trình viscose.
- 1905: công ty Courtaulds ở Anh bắt đầu sản xuất sợi viscose thương mại.
- 1924: ở Mỹ, ngành dệt chọn từ "rayon" làm tên gọi chung cho loại "tơ nhân tạo" này.
- Giữa thế kỷ 20: xuất hiện các loại viscose bền khi ướt, trong đó có modal.
- Thập niên 1980–1990: lyocell được phát triển và đưa ra thị trường, với tên thương mại Tencel; nay Tencel là thương hiệu của tập đoàn Lenzing (Áo).
Bốn cái tên, ba quy trình
Rayon và viscose
Ở Mỹ, "rayon" là tên chung; ở châu Âu và châu Á, người ta hay gọi "viscose" theo tên quy trình. Trên thực tế, phần lớn vải ghi "rayon" ở Việt Nam là viscose. Quy trình: bột gỗ được ngâm xút, phản ứng với carbon disulfide (CS₂) thành một chất trung gian, hoà tan thành dung dịch sánh như mật (chữ "viscose" gốc từ "viscous" — sánh), rồi ép qua những lỗ nhỏ vào bể axit để cellulose kết lại thành sợi.
CS₂ là hoá chất độc. Nếu nhà máy không thu hồi, xử lý tốt, nó gây hại cho sức khoẻ công nhân và ô nhiễm môi trường xung quanh. Ngoài ra, nguồn gỗ cũng là vấn đề: các tổ chức môi trường đã cảnh báo về việc khai thác rừng tự nhiên để làm bột gỗ cho ngành dệt.
Modal
Modal là một dạng viscose cải tiến, thuộc nhóm "viscose môđun ướt cao" (HWM): sợi bền hơn khi ướt, ít co, ít bai hơn viscose thường, bề mặt rất mềm. Modal thường làm từ gỗ cây sồi (beech). "Lenzing Modal" là thương hiệu nổi tiếng nhất, nên nhiều người nghĩ modal là tên thương mại; thực ra "modal" cũng được dùng như tên chung cho loại sợi này. Về hoá chất, modal vẫn đi theo con đường viscose có CS₂, dù các nhà sản xuất lớn công bố tỷ lệ thu hồi hoá chất cao.
Lyocell
Lyocell hoà tan cellulose trực tiếp trong một dung môi hữu cơ (NMMO) mà không cần tạo chất trung gian bằng CS₂. Dung môi được thu hồi và dùng lại trong hệ thống khép kín; nhà sản xuất lớn công bố tỷ lệ thu hồi trên 99%. Sợi lyocell bền cả khi khô lẫn khi ướt, mịn, mát. Nhược điểm: bề mặt sợi dễ tách thành các vi sợi nhỏ (gọi là "fibrillation") nếu giặt chà mạnh, làm vải trông bạc mờ hoặc có lớp lông mịn.
Bảng so sánh khi chọn mặc
| Tiêu chí | Viscose/rayon | Modal | Lyocell | Cotton (để so) |
|---|---|---|---|---|
| Mát, thấm hút | Rất tốt | Rất tốt | Rất tốt | Tốt |
| Độ mềm, rủ | Rủ nhiều | Rất mềm | Mịn, rủ vừa | Đứng dáng hơn |
| Bền khi ướt | Yếu rõ rệt | Khá | Tốt | Tốt (bền hơn khi ướt) |
| Co rút khi giặt | Dễ co | Ít co | Ít co | Có thể co nếu chưa xử lý |
| Nhăn | Khá dễ | Vừa | Vừa | Vừa |
| Quy trình | Dùng CS₂ | Dùng CS₂ (bản cải tiến) | Dung môi NMMO tuần hoàn | Trồng trọt, không hoà tan |
| Hay gặp ở | Váy, áo kiểu, sơ mi hoa | Áo thun mềm, đồ mặc nhà, đồ lót | Sơ mi, quần, váy, đồ denim mỏng | Mọi loại |
Mặc mát đến đâu ở khí hậu Việt Nam
Viscose có độ hồi ẩm khoảng 11–13%, cao hơn cotton (khoảng 8,5%). Sợi trơn, rủ nên vải ít bám vào da khi chưa ướt mồ hôi, gió lùa qua dễ. Đó là lý do váy viscose, sơ mi rayon hoa được ưa chuộng ở miền Nam và mùa hè miền Bắc.
Giới hạn: khi ra mồ hôi nhiều, vải viscose mỏng có thể dính vào da và lộ vết ướt; vải rất mỏng thì dễ lộ. Với người đi xe máy giữa trưa, một chiếc áo viscose rộng vẫn mát hơn áo polyester cùng kiểu, nhưng không "thần kỳ" như lời quảng cáo "mát lạnh". So với lanh, viscose rủ và mềm hơn, ít nhăn hơn chút, nhưng lanh khô nhanh hơn.
"Vải sợi tre" và các lời quảng cáo xanh
Phần lớn vải quảng cáo là "sợi tre" thực chất là viscose làm từ bột tre: tre chỉ là nguồn cellulose, còn quy trình vẫn dùng hoá chất như viscose gỗ. Ở Mỹ, Uỷ ban Thương mại Liên bang (FTC) đã nhiều lần xử phạt các doanh nghiệp ghi nhãn "bamboo" mà không nói rõ đó là rayon, kèm những lời quảng cáo về kháng khuẩn hay thân thiện môi trường không có cơ sở.
Khi đọc nhãn, hãy nhớ:
- "Từ gỗ", "từ tre", "nguồn gốc thực vật" nói về nguyên liệu, không nói về quy trình.
- Lyocell có quy trình khép kín rõ ràng hơn viscose thường.
- Một số nhà sản xuất viscose có chứng nhận về nguồn gỗ (như FSC) hoặc công bố xử lý hoá chất; đó là thông tin cụ thể đáng tin hơn chữ "xanh" chung chung.
Giữ đồ viscose, modal, lyocell
- Giặt nước lạnh hoặc ấm nhẹ, chế độ nhẹ. Viscose yếu khi ướt; vắt xoắn mạnh dễ làm biến dạng, rách.
- Cho vào túi giặt để giảm cọ xát — nhất là lyocell, để tránh bề mặt bạc mờ.
- Không sấy nóng. Viscose co rõ khi gặp nhiệt cao và cọ xát.
- Phơi trên móc, trong bóng râm, kéo nhẹ cho thẳng khi còn ẩm. Váy dài nặng nước có thể phơi vắt ngang để không bị kéo dài.
- Đọc nhãn chăm sóc: một số đồ viscose dệt lỏng chỉ nên giặt tay hoặc giặt khô.
Cupro và acetate: hai họ hàng ít gặp hơn
Ngoài bốn cái tên chính, nhãn quần áo đôi khi ghi cupro và acetate. Cupro (còn gọi là tơ đồng amoniac) cũng là cellulose tái sinh, thường làm từ phần xơ rất ngắn bám quanh hạt bông, hoà tan bằng dung dịch đồng – amoniac. Vải cupro mịn, rủ, mát như lụa, hay dùng làm vải lót áo vest và váy. Acetate khác ở chỗ cellulose được biến đổi hoá học thành một chất mới (cellulose acetate) chứ không tái sinh về cellulose; vải bóng đẹp, rủ, nhưng kém thấm hút hơn viscose, chịu nhiệt kém và có thể bị hỏng bởi một số dung môi như nước rửa móng tay chứa acetone. Cả hai đều cần giặt nhẹ, ủi nhiệt thấp.
Thử ngay với tủ đồ của bạn
- Bước 1: tìm trong tủ những chiếc áo, váy mềm rủ nhất. Đọc nhãn — khả năng cao là viscose, rayon hoặc modal.
- Bước 2: nhớ lại lần giặt gần nhất: món đó có co, bai hay nhăn nhúm không? Nếu có, lần tới chuyển sang giặt nhẹ, nước lạnh, cho vào túi giặt.
- Bước 3: khi mua đồ mùa hè, thử so sánh một chiếc viscose và một chiếc polyester cùng kiểu trong phòng thử: áp vào da, cảm nhận độ mát và độ thoáng. Ghi lại loại bạn thấy dễ chịu.
Câu hỏi thường gặp
Vải rayon có nóng không?
Không. Rayon (viscose) thấm hút tốt, mềm rủ nên thường mặc mát, kể cả mát hơn cotton cùng độ dày. Khi ra nhiều mồ hôi, vải mỏng có thể dính vào da và lộ vết ướt.
Rayon và viscose có phải là một không?
Phần lớn là một. Rayon là tên gọi chung phổ biến ở Mỹ, viscose là tên theo quy trình sản xuất hay dùng ở châu Âu, châu Á. Modal và lyocell cũng thuộc họ rayon nhưng có quy trình khác.
Modal khác viscose thế nào?
Modal là viscose cải tiến, sợi bền hơn khi ướt, ít co và ít bai hơn, mềm hơn. Viscose thường rẻ hơn nhưng dễ co và yếu khi giặt.
Lyocell và Tencel là gì?
Lyocell là sợi cellulose được hoà tan bằng dung môi hữu cơ thu hồi khép kín, không dùng carbon disulfide như viscose. Tencel là tên thương mại của lyocell do tập đoàn Lenzing sở hữu.
Vải sợi tre có phải vải tự nhiên không?
Phần lớn vải sợi tre trên thị trường là viscose làm từ bột tre, tức vải bán tổng hợp qua xử lý hoá chất. Chỉ một lượng rất nhỏ là sợi tre tách cơ học.