Quần áo cũ sau khi rời tủ đi theo bốn ngả: được người khác mặc tiếp trong nước, được xuất khẩu sang các nước khác (nhiều nhất là châu Phi, Nam Á, Mỹ Latinh), bị cắt làm giẻ hoặc nghiền thành xơ để tái chế hạ cấp, hoặc bị chôn lấp, đốt. Chỉ một phần rất nhỏ — dưới 1% theo ước tính của Quỹ Ellen MacArthur (2017) — được tái chế thành quần áo mới. Hình ảnh những đồi quần áo bỏ hoang giữa sa mạc Atacama (Chile) là lời nhắc rằng "cho đi" không có nghĩa là món đồ đã có chỗ dùng.
Bốn ngả đường của một chiếc áo cũ
| Ngả đường | Điều gì xảy ra | Vấn đề |
|---|---|---|
| Mặc tiếp trong nước | Cho người quen, ký gửi, bán đồ si, tặng tổ chức từ thiện phân phát tại chỗ | Tốt nhất, nhưng chỉ hợp với đồ còn tốt, đúng nhu cầu |
| Xuất khẩu đồ cũ | Ở các nước giàu, đồ quyên góp được phân loại, phần lớn đóng kiện bán sang nước khác | Nhiều món trong kiện không bán được, thành rác ở nước nhận |
| Tái chế hạ cấp | Cắt giẻ lau, nghiền thành xơ làm bông nhồi, vật liệu cách âm, cách nhiệt | Sợi bị ngắn đi, khó quay lại làm quần áo |
| Chôn lấp, đốt | Theo rác sinh hoạt | Tốn diện tích, phát thải khí, sợi tổng hợp tồn tại rất lâu |
Thùng quyên góp ở các nước giàu: chuyện gì xảy ra sau đó
Ở châu Âu, Bắc Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, người dân bỏ quần áo cũ vào thùng quyên góp hoặc mang tới cửa hàng từ thiện. Chỉ một phần nhỏ được bán lại ngay tại cửa hàng ở địa phương. Phần còn lại được bán theo cân cho các công ty phân loại. Đồ được chia thành hàng trăm loại theo chất liệu, chất lượng, mùa, rồi đóng kiện xuất khẩu.
Ở Ghana, quần áo cũ nhập về được người dân gọi là obroni wawu, thường dịch là "quần áo của người da trắng đã chết" — vì ban đầu người ta không hiểu sao lại có ai bỏ đi nhiều đồ còn tốt như vậy. Chợ Kantamanto ở thủ đô Accra là một trong những chợ đồ cũ lớn nhất thế giới, nuôi sống hàng chục nghìn người buôn bán, sửa chữa, may lại. Nhưng các nhóm nghiên cứu và tổ chức địa phương cũng ghi nhận một tỷ lệ đáng kể trong mỗi kiện hàng không bán được, bị đổ ra bãi rác, sông, bờ biển. Chất lượng đồ cũ giảm theo thời trang nhanh làm tỷ lệ này tăng lên.
Sa mạc Atacama: những đồi quần áo giữa vùng khô nhất thế giới
Atacama ở miền bắc Chile là một trong những sa mạc khô nhất Trái Đất. Từ cuối thập niên 2010, các phóng sự quốc tế bắt đầu đưa hình ảnh những bãi quần áo khổng lồ bị đổ trái phép quanh thành phố Alto Hospicio, gần cảng Iquique.
Iquique có một khu thương mại tự do, nơi quần áo cũ và hàng tồn kho từ Mỹ, châu Âu, châu Á được nhập về để phân loại, bán lại cho Chile và các nước lân cận. Theo phóng sự của hãng tin AFP năm 2021, ước tính khoảng 59.000 tấn quần áo về cảng mỗi năm, trong đó ít nhất 39.000 tấn không bán được và kết thúc ở các bãi đổ trong sa mạc. Đây là con số ước tính do phóng viên thu thập từ các nguồn địa phương, nhưng hình ảnh thì không thể nhầm lẫn: những đồi quần áo — có cả món còn nguyên nhãn — nằm giữa cát, đôi khi bị đốt, tạo khói độc.
Câu chuyện Atacama gây chú ý vì nó cho thấy phần cuối của vòng đời quần áo mà người mua ở nơi khác không bao giờ thấy. Sau làn sóng chú ý ấy, Chile bắt đầu xem xét đưa dệt may vào nhóm sản phẩm chịu trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, và một số doanh nghiệp, nhóm khởi nghiệp địa phương thử tái chế quần áo thành vật liệu cách nhiệt, nhưng quy mô còn nhỏ so với lượng rác.
Tái chế quần áo: vì sao khó
- Vải pha: phần lớn quần áo là hỗn hợp cotton – polyester – spandex. Tách các sợi khỏi nhau rất khó và tốn kém.
- Tái chế cơ học làm sợi ngắn đi: nghiền vải thành xơ thì sợi ngắn, yếu; thường phải pha thêm sợi mới hoặc chỉ dùng làm vật liệu cấp thấp.
- Phụ liệu: khoá kéo, cúc, nhãn, chỉ, hình in phải được loại bỏ.
- Tái chế hoá học (phân giải polyester, cellulose về nguyên liệu để làm sợi mới) đang phát triển, nhưng chưa phổ biến ở quy mô lớn.
Liên minh châu Âu đã yêu cầu các nước thành viên thu gom riêng rác dệt may từ năm 2025 và đang xây dựng cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất cho hàng dệt may — một bước để buộc ngành chịu chi phí cho phần cuối vòng đời sản phẩm.
Ở Việt Nam: cho đi sao cho đúng
Ở Việt Nam, quần áo cũ thường được cho người thân, gửi quyên góp cho vùng khó khăn, vùng bị bão lũ, hoặc bán, ký gửi. Lòng tốt là có thật, nhưng các tổ chức từ thiện nhiều lần chia sẻ rằng họ nhận rất nhiều đồ không dùng được: đồ rách, bẩn, đồ dạ hội, giày cao gót, đồ không hợp khí hậu. Phân loại, vận chuyển và xử lý những món ấy tốn công sức và chi phí của chính tổ chức.
Trước khi quyên góp
- Hỏi nơi nhận cần gì: nhiều đợt quyên góp chỉ cần áo ấm, đồ trẻ em, chăn; có nơi cần đồ đi học, đồ đi làm.
- Chỉ cho đồ sạch, lành: giặt sạch, khô hẳn, đủ cúc, không rách. Một tiêu chí dễ nhớ: món mình không muốn người thân mặc thì đừng cho.
- Phân loại sẵn theo người lớn – trẻ em, nam – nữ, mùa; buộc đôi giày với nhau.
- Đồ hỏng thì không gửi đi quyên góp: cắt làm giẻ, upcycle, hoặc tìm điểm thu gom tái chế nếu có.
Thử ngay với tủ đồ của bạn
- Chia đồ không còn mặc thành ba túi: "còn tốt, có người dùng được" (cho, ký gửi, bán), "hỏng nhẹ, sửa được" (sửa rồi mặc tiếp hoặc cho), "hỏng hẳn" (giẻ lau, upcycle).
- Với túi "còn tốt": hỏi người thân, bạn bè trước; sau đó tới tiệm ký gửi, nhóm trao đổi đồ hoặc tổ chức từ thiện đang có nhu cầu cụ thể.
- Ghi lại những món nằm trong túi "cho đi" mà mới mặc vài lần. Đó là bài học cho lần mua sau.
Góc nhìn hôm nay
Chiếc áo bền vững nhất là chiếc không bao giờ phải đi đến bãi rác ở Atacama hay Accra — vì nó được mặc lâu, sửa khi hỏng, và khi cho đi thì đến đúng người cần. Quyên góp là việc tốt, nhưng không thay được việc mua ít đi. Muốn đọc thêm, có thể tìm các phóng sự ảnh quốc tế về Atacama (2021–2022), các báo cáo của tổ chức The Or Foundation về chợ Kantamanto, và báo cáo A New Textiles Economy của Quỹ Ellen MacArthur (2017).
Câu hỏi thường gặp
Quần áo quyên góp đi đâu?
Ở các nước giàu, chỉ một phần nhỏ quần áo quyên góp được bán lại tại chỗ; phần lớn được phân loại và xuất khẩu sang châu Phi, Nam Á, Mỹ Latinh, hoặc cắt làm giẻ, nghiền làm vật liệu. Một phần không bán được thành rác ở nước nhận.
Bãi quần áo ở sa mạc Atacama là gì?
Đó là những bãi đổ trái phép quần áo cũ và hàng tồn quanh Alto Hospicio, gần cảng Iquique, miền bắc Chile. Theo phóng sự của AFP năm 2021, ước tính ít nhất 39.000 tấn quần áo mỗi năm không bán được và bị bỏ lại trong sa mạc.
Bao nhiêu phần trăm quần áo được tái chế?
Theo ước tính của Quỹ Ellen MacArthur năm 2017, dưới 1% vật liệu dùng làm quần áo được tái chế thành quần áo mới. Một phần lớn hơn được tái chế hạ cấp thành giẻ lau, bông nhồi, vật liệu cách nhiệt.
Vì sao quần áo khó tái chế?
Vì phần lớn quần áo làm từ vải pha nhiều loại sợi, khó tách rời; tái chế cơ học làm sợi ngắn và yếu đi; còn có khoá, cúc, hình in phải loại bỏ. Tái chế hoá học đang phát triển nhưng chưa phổ biến.
Quyên góp quần áo cũ thế nào cho đúng?
Hỏi trước nơi nhận cần gì, chỉ cho đồ sạch, lành, phù hợp khí hậu và nhu cầu, phân loại sẵn theo đối tượng. Đồ rách hỏng không nên gửi đi quyên góp mà nên làm giẻ hoặc tái chế.
