Quần áo làm từ sợi tổng hợp — polyester, nylon, acrylic, vải thun lạnh, nỉ fleece — rụng ra những mảnh sợi siêu nhỏ mỗi lần giặt. Các sợi này là vi nhựa, lọt qua hệ thống xử lý nước thải và đi ra sông, biển. Không thể ngừng hẳn, nhưng có thể giảm đáng kể bằng cách giặt đầy lồng, nước lạnh, chu trình ngắn, hạn chế sấy, dùng túi hoặc bộ lọc giặt — và quan trọng nhất là giặt ít đi, mặc lâu hơn.
Vi nhựa từ quần áo là gì
Vi nhựa là các mảnh nhựa nhỏ hơn 5 mm. Với quần áo, đó chủ yếu là vi sợi (microfiber): những đoạn sợi tổng hợp mảnh hơn sợi tóc, dài vài milimét, đứt ra khỏi vải do ma sát, nhiệt và chất tẩy trong máy giặt. Khoảng hai phần ba lượng sợi dệt sản xuất trên thế giới hiện nay là sợi tổng hợp từ dầu mỏ, nên lượng vi sợi phát tán ra môi trường rất lớn.
Báo cáo Primary Microplastics in the Oceans của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN, 2017) ước tính việc giặt quần áo tổng hợp là một trong những nguồn vi nhựa "sơ cấp" lớn nhất đổ ra đại dương, chiếm khoảng một phần ba. Quỹ Ellen MacArthur (2017) ước tính khoảng nửa triệu tấn vi sợi từ giặt giũ ra biển mỗi năm. Đây là ước tính, nhưng thống nhất về độ lớn của vấn đề.
Một lần giặt thải ra bao nhiêu sợi
Một nghiên cứu thường được trích dẫn là của Imogen Napper và Richard Thompson ở Đại học Plymouth (Anh), công bố năm 2016. Họ giặt thử các loại vải và ước tính một mẻ giặt khoảng 6 kg có thể thải ra hàng trăm nghìn sợi — với vải acrylic là con số cao nhất, hơn 700.000 sợi, rồi tới vải pha polyester – cotton và polyester. Các nghiên cứu khác cho kết quả khác nhau tuỳ loại vải, máy giặt, nhiệt độ và cách đo, nhưng đều xác nhận: quần áo mới và vải xốp, lông rụng nhiều sợi nhất.
Vải nào rụng sợi nhiều
| Loại vải | Mức rụng sợi (tương đối) | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nỉ fleece, lông cừu nhân tạo | Cao | Bề mặt chải xù, sợi ngắn dễ đứt |
| Acrylic (len giả) | Cao | Áo len acrylic, khăn, mũ len rẻ |
| Polyester dệt kim xốp | Trung bình – cao | Đồ thể thao, áo thun lạnh |
| Polyester dệt thoi chặt | Thấp hơn | Áo gió, vải dù dệt dày |
| Nylon dệt chặt | Thấp hơn | Áo khoác mỏng, túi |
| Cotton, lanh, len tự nhiên | Có rụng sợi | Không phải nhựa, phân huỷ sinh học tốt hơn — dù thuốc nhuộm, hoá chất hoàn tất có thể làm chậm phân huỷ |
Một điểm hay bị bỏ qua: quần áo rụng sợi nhiều nhất ở những lần giặt đầu tiên, rồi giảm dần. Nghĩa là vứt bỏ một chiếc áo polyester cũ để mua áo mới không giúp gì — chiếc áo cũ đã qua giai đoạn rụng nhiều nhất.
Vi sợi đi đâu sau khi rời máy giặt
Nước giặt chảy vào cống. Ở nơi có nhà máy xử lý nước thải hiện đại, phần lớn vi sợi bị giữ lại trong bùn thải — nhưng bùn thải lại thường được dùng bón ruộng, nên một phần vi nhựa vẫn vào đất. Phần lọt qua đi ra sông, biển. Ở nhiều nơi, kể cả nhiều đô thị Việt Nam, nước thải sinh hoạt chưa được thu gom và xử lý đầy đủ, nên vi sợi đi thẳng ra kênh rạch.
Vi sợi đã được tìm thấy trong nước biển, trầm tích, cá và động vật có vỏ, cả trong không khí trong nhà (bụi từ quần áo, chăn đệm). Tác động lâu dài lên sức khoẻ con người vẫn đang được nghiên cứu; các nhà khoa học kêu gọi giảm thải theo nguyên tắc phòng ngừa, chứ chưa có kết luận chắc chắn về mức độ nguy hại.
Giặt sao cho bớt thải vi sợi
Những việc làm được ngay
- Giặt đầy lồng (nhưng không nhồi quá chặt): ít nước hơn trên mỗi kilôgam đồ, ít ma sát quần áo va đập.
- Nước lạnh hoặc ấm nhẹ: nhiệt cao làm sợi yếu và đứt nhiều hơn.
- Chu trình ngắn, nhẹ: ít thời gian quay đảo, ít ma sát.
- Bột giặt dạng nước thay vì bột: một số nghiên cứu cho thấy hạt bột giặt có thể làm tăng ma sát; hiệu quả cụ thể còn đang được kiểm chứng.
- Hạn chế máy sấy: máy sấy cũng làm rụng sợi và một số loại xả trực tiếp ra không khí.
- Lộn trái đồ có bề mặt xù như áo nỉ trước khi giặt.
Dụng cụ hỗ trợ
- Túi giặt lọc sợi: túi bằng vải lưới siêu mịn, cho đồ tổng hợp vào rồi giặt; sau đó gỡ sợi bám trong túi bỏ vào thùng rác (không xả xuống bồn).
- Bóng giặt bắt sợi: thả vào lồng giặt, giữ lại một phần sợi.
- Bộ lọc gắn ngoài ống xả máy giặt: hiệu quả cao hơn, cần lắp đặt và vệ sinh định kỳ.
Pháp là một trong những nước đầu tiên đưa vào luật yêu cầu máy giặt mới có bộ lọc vi sợi; nhiều nước khác đang thảo luận quy định tương tự. Hiệu quả của từng sản phẩm khác nhau, nên xem kết quả thử nghiệm độc lập nếu có.
Thử ngay với tủ đồ của bạn
- Tách đồ tổng hợp: mở tủ, gom áo thể thao, áo nỉ, áo thun lạnh, áo len acrylic vào một nhóm. Nhóm này giặt bằng túi lọc, nước lạnh, chu trình nhẹ.
- Đặt lịch giặt: đồ mặc ngoài như áo khoác nỉ, quần jeans giặt sau vài lần mặc thay vì mỗi lần; phơi thoáng giữa các lần.
- Nhìn lưới lọc của máy giặt sau một mẻ đồ tổng hợp: lớp xơ bám ở đó là một phần vi sợi. Gỡ bỏ vào thùng rác, đừng rửa xuống cống.
- Khi mua đồ mới: với đồ mặc hằng ngày, cân nhắc sợi tự nhiên hoặc vải tổng hợp dệt chặt; dành fleece, đồ thể thao tổng hợp cho đúng mục đích cần nhanh khô, giữ ấm.
Góc nhìn hôm nay
Không cần vứt bỏ quần áo tổng hợp đang có. Sợi tổng hợp có chỗ dùng chính đáng: áo mưa, đồ thể thao, áo khoác giữ ấm bền nhiều năm. Điều cần thay đổi là cách giặt và nhịp mua — ít đồ mới, giặt nhẹ hơn, dùng lâu hơn. Phần còn lại cần đến nhà sản xuất (vải ít rụng sợi), nhà sản xuất máy giặt (bộ lọc), và hạ tầng xử lý nước thải. Muốn đọc thêm, báo cáo của IUCN (2017) và nghiên cứu của nhóm Đại học Plymouth đều có bản công khai trực tuyến.
Câu hỏi thường gặp
Vi nhựa từ quần áo là gì?
Đó là những đoạn sợi tổng hợp siêu nhỏ như polyester, nylon, acrylic, đứt ra khỏi quần áo khi giặt, mặc và sấy. Chúng nhỏ hơn 5 mm nên được xếp vào vi nhựa và có thể đi qua hệ thống nước thải ra sông, biển.
Một lần giặt thải ra bao nhiêu vi sợi?
Một nghiên cứu của Đại học Plymouth năm 2016 ước tính một mẻ giặt khoảng 6 kg có thể thải hàng trăm nghìn sợi, với vải acrylic hơn 700.000 sợi. Con số thay đổi nhiều tuỳ loại vải, máy giặt và cách giặt.
Vải cotton có thải vi nhựa không?
Cotton cũng rụng sợi nhưng không phải nhựa, nên phân huỷ sinh học tốt hơn nhiều. Tuy vậy thuốc nhuộm và hoá chất hoàn tất có thể làm sợi cotton phân huỷ chậm hơn.
Túi giặt lọc vi sợi có hiệu quả không?
Túi giặt lọc và bóng bắt sợi giữ lại được một phần vi sợi, đồng thời giảm ma sát nên vải ít rụng hơn. Hiệu quả cụ thể khác nhau tuỳ sản phẩm; bộ lọc gắn vào ống xả máy giặt thường giữ lại nhiều hơn.
Có nên vứt quần áo polyester đi không?
Không nên. Quần áo rụng sợi nhiều nhất ở những lần giặt đầu, nên áo cũ đã qua giai đoạn rụng nhiều nhất. Mặc tiếp và giặt nhẹ nhàng tốt hơn là bỏ đi để mua mới.
