Ngành dệt may tác động lên môi trường ở ba điểm lớn: dùng rất nhiều nước (nhất là trồng bông và nhuộm), thải nước nhuộm chứa hoá chất ra sông ngòi ở nhiều nước sản xuất, và phát thải khí nhà kính từ năng lượng chạy nhà máy. Các con số hay lan truyền — "2.700 lít nước cho một chiếc áo", "thời trang gây 10% khí thải toàn cầu" — là ước tính có tranh cãi, nhưng điều chắc chắn là phần lớn tác động nằm ở khâu sản xuất, nên mặc lâu hơn mỗi món đồ là cách giảm hiệu quả nhất của người mặc.
Đời một chiếc áo: tác động nằm ở đâu
Muốn hiểu đúng, nên nhìn cả vòng đời một món quần áo, từ cánh đồng hay giếng dầu đến bãi rác.
| Giai đoạn | Việc diễn ra | Tác động chính |
|---|---|---|
| Sợi | Trồng bông, nuôi cừu; hoặc sản xuất polyester, nylon từ dầu mỏ; viscose từ gỗ | Nước tưới, thuốc trừ sâu; năng lượng hoá thạch; hoá chất xử lý cellulose |
| Kéo sợi, dệt | Biến xơ thành sợi, dệt thoi hoặc dệt kim | Điện năng lớn, ở nhiều nước vẫn từ than |
| Nhuộm, hoàn tất | Tẩy, nhuộm, in, xử lý chống nhăn, chống thấm | Nước thải chứa thuốc nhuộm, muối, kim loại, hoá chất; nhiệt năng |
| May | Cắt, may, đóng gói | Vải vụn thừa; tác động thấp hơn các khâu trước |
| Vận chuyển, bán | Tàu biển, máy bay, kho, cửa hàng | Khí thải vận tải, bao bì |
| Sử dụng | Giặt, sấy, ủi | Nước, điện, vi nhựa từ sợi tổng hợp |
| Thải bỏ | Chôn lấp, đốt, xuất khẩu đồ cũ, tái chế | Rác tồn đọng, khí metan, đốt lộ thiên |
Nước: con số 2.700 lít và chuyện biển Aral
Bông là cây cần nhiều nước ở những vùng trồng bằng tưới tiêu. Con số "khoảng 2.700 lít nước để làm một chiếc áo thun cotton" được WWF và nhiều tổ chức dẫn, nhưng cần hiểu đúng: đó là "dấu chân nước" ước tính, gộp cả nước mưa tự nhiên mà cây hấp thụ, nước tưới và nước để pha loãng ô nhiễm; con số dao động rất mạnh tuỳ vùng trồng và cách tính. Bông trồng nhờ mưa ở vùng ẩm khác xa bông tưới ở vùng khô hạn.
Ví dụ nổi tiếng nhất về giá phải trả là biển Aral ở Trung Á. Từ thập niên 1960, nước của hai con sông đổ vào biển bị chuyển hướng ồ ạt để tưới bông và cây trồng khác. Biển hồ từng thuộc loại lớn nhất thế giới co lại phần lớn diện tích, nghề cá sụp đổ, bụi muối từ lòng hồ khô gây hại cho sức khoẻ người dân quanh vùng. Đây là thảm hoạ môi trường được ghi nhận rộng rãi.
Còn một chỗ hay hiểu nhầm: cotton hữu cơ không tự động ít nước hơn. Lợi ích chắc chắn của nó là không dùng thuốc trừ sâu, phân bón tổng hợp và giống biến đổi gen; lượng nước phụ thuộc chủ yếu vào nơi trồng và cách tưới.
Thuốc nhuộm và nước thải
Khâu nhuộm và hoàn tất vải dùng nhiều nước nóng, thuốc nhuộm, muối, chất trợ, và các hoá chất xử lý. Một ước tính của Ngân hàng Thế giới, được trích dẫn rộng rãi, cho rằng nhuộm và xử lý vải chiếm khoảng 17–20% ô nhiễm nước công nghiệp — đây là con số cũ và mang tính ước tính, nhưng cho thấy quy mô vấn đề.
Ở những nơi quản lý lỏng lẻo, nước thải chưa xử lý đổ thẳng ra sông, khiến nước đổi màu theo mùa nhuộm, như các phóng sự quốc tế đã ghi lại ở một số vùng sản xuất châu Á. Một số thuốc nhuộm azo có thể phân giải thành amin thơm gây hại, nên đã bị hạn chế trong hàng dệt may bán ở Liên minh châu Âu. Ở Việt Nam, các khu công nghiệp dệt nhuộm phải có hệ thống xử lý nước thải theo quy chuẩn; việc giám sát tuân thủ vẫn là chuyện báo chí thường xuyên đưa tin.
Khí thải: 2%, 4%, 8% hay 10%?
Tỷ lệ phát thải khí nhà kính của ngành thời trang là con số lan truyền mạnh nhất và cũng gây tranh cãi nhất. Câu "thời trang gây 10% khí thải toàn cầu" xuất hiện khắp nơi nhưng nguồn gốc của nó không rõ ràng. Các nghiên cứu có phương pháp công bố đưa ra những con số khác nhau, thường trong khoảng vài phần trăm (khoảng 2% đến 8%), tuỳ cách tính phạm vi (chỉ quần áo hay cả giày dép, có tính khâu trồng sợi và giặt giũ không).
Báo cáo của Quỹ Ellen MacArthur (2017) ước tính ngành dệt may phát thải khoảng 1,2 tỷ tấn CO₂ tương đương mỗi năm (dữ liệu năm 2015), nhiều hơn cả hàng không quốc tế và vận tải biển cộng lại. Dù con số chính xác là bao nhiêu, phần lớn khí thải nằm ở khâu sản xuất sợi, nhuộm và hoàn tất — nơi năng lượng ở nhiều nước sản xuất vẫn dựa vào than.
Sợi nào "xanh" hơn? Không có câu trả lời đơn giản
| Sợi | Điểm cộng | Điểm trừ |
|---|---|---|
| Cotton thường | Tự nhiên, phân huỷ sinh học, thấm hút | Có thể tốn nhiều nước tưới, thuốc trừ sâu |
| Cotton hữu cơ | Không thuốc trừ sâu và phân bón tổng hợp | Năng suất thấp hơn; nước tuỳ vùng trồng |
| Lanh, gai | Thường cần ít nước tưới, ít thuốc | Nhăn, sản lượng nhỏ |
| Polyester | Bền, nhanh khô, ít nước khi sản xuất | Từ dầu mỏ, thải vi nhựa, khó phân huỷ |
| Polyester tái chế | Giảm dùng nhựa nguyên sinh | Vẫn thải vi nhựa; thường từ chai nhựa chứ không từ quần áo cũ |
| Viscose | Từ gỗ, mềm mát | Quy trình dùng hoá chất (CS₂), rủi ro nếu quản lý kém |
| Lyocell | Từ gỗ, dung môi tuần hoàn kín | Phụ thuộc nguồn gỗ có quản lý |
Kết luận thực tế: không có sợi hoàn hảo. Món đồ "xanh" nhất thường là món đã có sẵn trong tủ và được mặc thật nhiều.
Thử ngay với tủ đồ của bạn
- Giặt ít hơn: quần jeans, áo khoác, áo len không cần giặt sau mỗi lần mặc. Phơi thoáng, xịt khử mùi vải, giặt khi thật sự bẩn.
- Giặt nước lạnh, giặt đầy lồng: phần lớn điện năng khi giặt là để đun nước nóng.
- Phơi thay vì sấy: tận dụng nắng gió, nhất là ở miền Nam và miền Trung mùa khô. Mùa nồm miền Bắc thì phơi trong nhà có quạt hoặc máy hút ẩm.
- Đọc nhãn thành phần trước khi mua: biết mình đang mua sợi gì để chọn đúng cho mục đích và khí hậu, thay vì mua rồi bỏ vì nóng bí.
- Kéo dài đời món đồ: mỗi năm thêm vào tuổi thọ một món quần áo là giảm được phần tác động sản xuất chia cho mỗi lần mặc.
Góc nhìn hôm nay
Khi đọc một con số môi trường về thời trang, hãy hỏi: nguồn nào, năm nào, tính phạm vi gì? Con số không có nguồn thì nên dè dặt. Những nguồn đáng đọc: báo cáo A New Textiles Economy của Quỹ Ellen MacArthur (2017), các ấn phẩm của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) về dệt may, và các báo cáo vòng đời sản phẩm có công bố phương pháp. Thay đổi lớn nằm ở nhà máy và năng lượng; phần của người mặc là mua ít đi, mặc lâu hơn, giặt nhẹ nhàng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ngành thời trang gây ô nhiễm như thế nào?
Chủ yếu qua tiêu thụ nước khi trồng bông và nhuộm, nước thải nhuộm chứa hoá chất, khí thải từ năng lượng sản xuất sợi và vải, vi nhựa từ sợi tổng hợp, và lượng lớn quần áo bị chôn lấp hoặc đốt.
Một chiếc áo thun cần bao nhiêu nước?
Con số khoảng 2.700 lít được nhiều tổ chức dẫn, nhưng đó là ước tính dấu chân nước gộp cả nước mưa và nước tưới. Con số thực tế dao động lớn tuỳ vùng trồng bông và cách tính.
Thời trang có gây 10% khí thải toàn cầu không?
Con số 10% lan truyền rộng nhưng nguồn gốc không rõ. Các nghiên cứu có công bố phương pháp thường đưa ra mức vài phần trăm, khoảng 2–8%, tuỳ phạm vi tính. Đây là con số còn tranh cãi.
Cotton hữu cơ có tiết kiệm nước hơn không?
Không tự động. Lợi ích chắc chắn của cotton hữu cơ là không dùng thuốc trừ sâu, phân bón tổng hợp và giống biến đổi gen. Lượng nước phụ thuộc chủ yếu vào nơi trồng và cách tưới.
Người mặc làm gì để giảm tác động môi trường?
Mặc mỗi món lâu hơn là hiệu quả nhất, vì phần lớn tác động nằm ở khâu sản xuất. Ngoài ra nên giặt ít hơn, giặt nước lạnh, phơi thay vì sấy và mua ít mà chọn kỹ.
