Corset và váy phồng là hai "bộ khung" định hình dáng người phụ nữ phương Tây suốt khoảng 400 năm, từ thế kỷ 16 đến đầu thế kỷ 20. Corset (ban đầu gọi là stays) ép thân trên thành hình nón hay hình đồng hồ cát; váy phồng — farthingale, pannier, crinoline, bustle — đẩy phần dưới ra rộng để eo trông nhỏ hơn. Chúng không đơn giản là công cụ hành hạ như nhiều người nghĩ, cũng không vô hại: sự thật nằm ở giữa, và các sử gia thời trang vẫn đang bàn.
Thế kỷ 16–17: thân áo cứng và váy khung đầu tiên
Ở Tây Ban Nha thế kỷ 15–16 xuất hiện verdugado — váy lót có các vòng cứng khâu vào, tạo dáng chuông cứng. Sang Anh và Pháp, nó được gọi là farthingale. Cùng thời, thân áo của phụ nữ quý tộc được làm cứng bằng nhiều lớp vải, hồ, và các thanh nan bằng sừng hàm cá voi (baleen) hoặc gỗ, cùng một thanh cứng dọc giữa ngực gọi là busk. Lớp áo cứng này ở Anh gọi là stays hoặc "a pair of bodies".
Lúc này mục đích chính không phải eo nhỏ, mà là một thân trên phẳng, thẳng, hình nón ngược — dáng được coi là trang nghiêm, quý phái. Thân áo cứng cũng giúp đỡ ngực khi chưa có áo lót như ngày nay.
Thế kỷ 18: pannier và váy rộng sang hai bên
Thế kỷ 18, váy dạ hội trong triều đình Pháp và châu Âu được đỡ bằng pannier — khung hai bên hông, làm váy rộng ngang mà dẹt trước sau. Có những bộ trang phục triều đình rộng đến mức người mặc phải đi nghiêng qua cửa. Stays thế kỷ 18 tạo thân trên hình nón, đẩy ngực lên, vai ra sau. Phụ nữ lao động cũng mặc stays, nhưng loại đơn giản hơn, nhiều khi cài phía trước để tự mặc được — chi tiết cho thấy đây không phải đồ riêng của giới quý tộc.
Thế kỷ 19: corset, crinoline và bustle
Corset đồng hồ cát
Đầu thế kỷ 19, thời trang Đế chế (Empire) ở Pháp chuộng váy eo cao, mỏng nhẹ, và stays ngắn đi. Nhưng từ khoảng thập niên 1820–1830, eo trở lại vị trí tự nhiên và corset — chữ này phổ biến trong thế kỷ 19 — tập trung làm eo nhỏ. Khoen kim loại cho dây buộc, busk kim loại cài phía trước, và về sau nan thép, giúp corset siết chặt hơn và dễ mặc hơn.
Crinoline
Giữa thập niên 1850 xuất hiện crinoline lồng — khung gồm nhiều vòng thép lò xo nối bằng băng vải. Nó nhẹ hơn nhiều lớp váy lót hồ cứng trước đó, nhưng làm váy rộng khủng khiếp, khó đi qua cửa, khó lên xe. Báo chí thời ấy ghi nhận không ít tai nạn váy crinoline bắt lửa từ lò sưởi, nến.
Bustle
Thập niên 1870–1880, độ phồng dồn ra phía sau với bustle — khung hoặc đệm đặt sau mông, tạo dáng váy nhô ra sau, phía trước phẳng. Dáng này kéo dài với vài biến thể đến khoảng năm 1890.
Bảng dáng người qua các thời kỳ
| Thời kỳ | Thân trên | Váy | Dáng tổng thể |
|---|---|---|---|
| Thế kỷ 16 | Stays cứng, phẳng, hình nón | Farthingale (váy khung hình chuông, hình trống) | Cứng, nghiêm, hình học |
| Thế kỷ 18 | Stays hình nón, đẩy ngực lên | Pannier rộng hai bên hông | Rộng ngang, dẹt trước sau |
| Khoảng 1800–1820 | Stays ngắn, nhẹ | Váy eo cao, mỏng, rủ | Thẳng, nhẹ, kiểu cổ điển Hy – La |
| Khoảng 1830–1860 | Corset siết eo | Nhiều lớp váy lót, rồi crinoline lồng | Đồng hồ cát, váy tròn rộng |
| Khoảng 1870–1890 | Corset dài qua hông | Bustle nhô ra phía sau | Nhô sau, phẳng trước |
| Khoảng 1900–1908 | Corset "thẳng trước", ngực đẩy ra trước | Váy loe đuôi cá | Dáng chữ S |
| Thập niên 1910–1920 | Corset dài, nhẹ dần, rồi áo lót mềm | Váy thẳng, ngắn dần | Thẳng như ống |
Corset có hại sức khoẻ đến đâu
Đây là chỗ huyền thoại nhiều nhất. Những câu chuyện như phụ nữ thời Victoria cắt bỏ xương sườn để eo nhỏ không có bằng chứng y khoa đáng tin. Những vòng eo vài chục phân trong tranh vẽ, quảng cáo thường bị phóng đại; các corset còn lưu trong bảo tàng cho thấy số đo đa dạng hơn nhiều.
Mặt khác, các bác sĩ thế kỷ 19 đã ghi nhận tác hại khi siết quá chặt và mặc lâu: khó thở sâu, ép dạ dày, yếu cơ lưng do dựa vào corset. Nhà sử học thời trang Valerie Steele, trong cuốn The Corset: A Cultural History (2001), lập luận rằng corset vừa là gánh nặng vừa là thứ nhiều phụ nữ chủ động chọn — vì gu thẩm mỹ, vì cảm giác chỉnh tề, vì địa vị. Cách nhìn cân bằng ấy tránh được cả hai cực: "nạn nhân thời trang" và "chẳng có gì đáng lo".
Những tiếng nói phản đối
Phong trào cải cách trang phục đã lên tiếng từ giữa thế kỷ 19. Đầu thập niên 1850, Amelia Bloomer ở Mỹ cổ vũ trang phục gồm váy ngắn mặc trên quần túm — về sau gọi theo tên bà là "bloomers". Năm 1881, Hội Trang phục Hợp lý (Rational Dress Society) ra đời ở London, phản đối corset siết chặt và váy quá nặng. Đầu thế kỷ 20, nhà thiết kế Paul Poiret tự nhận là người "giải phóng phụ nữ khỏi corset" với váy dáng thẳng — một tuyên bố mà các sử gia coi là phóng đại, vì xu hướng ấy đã diễn ra rộng hơn một người.
Corset hôm nay: từ đồ lót thành áo mặc ngoài
Ngày nay "corset" xuất hiện chủ yếu dưới dạng áo corset hoặc áo bustier mặc ngoài — có nan mềm, dáng ôm, phối với quần jeans, chân váy, blazer. Đó là một chi tiết thời trang, không nhằm siết eo. Riêng các loại đai "nịt bụng giảm eo" được quảng cáo trên mạng thì cần thận trọng: chúng không làm giảm mỡ, và mặc quá chặt trong thời gian dài có thể gây khó thở, đau, khó chịu tiêu hoá. Nếu có triệu chứng bất thường, nên hỏi bác sĩ.
Thử ngay với tủ đồ của bạn
- Áo corset mặc ngoài: chọn size thở thoải mái, ngồi cúi được. Phối với áo sơ mi trắng mặc bên trong, hoặc khoác blazer bên ngoài để đi làm.
- Tạo dáng eo mà không siết: một chiếc thắt lưng bản vừa thắt nhẹ ngoài áo khoác dài hoặc váy suông cũng cho đường eo rõ ràng.
- Chân váy xoè: chân váy xếp ly hoặc chân váy xoè có lót là "hậu duệ nhẹ nhàng" của váy phồng; chọn loại không quá dày để mặc mùa nóng.
- Thoải mái là chuẩn: nếu một món khiến bạn khó thở, khó ngồi, đau — đó không phải món hợp với bạn, dù nó đang là mốt.
Góc nhìn hôm nay
Lịch sử corset và váy phồng là lịch sử của việc xã hội định nghĩa thế nào là một dáng người "đúng". Mỗi thế kỷ một chuẩn khác: thân phẳng, hông rộng, eo nhỏ, mông nhô, rồi dáng thẳng. Biết rằng chuẩn đẹp thay đổi liên tục giúp ta nhẹ lòng hơn với cơ thể mình. Muốn xem tận mắt, V&A (London) và The Met Costume Institute có nhiều corset, crinoline, bustle được số hoá, kèm ghi chú kỹ về chất liệu và số đo.
Câu hỏi thường gặp
Corset ra đời từ khi nào?
Tiền thân của corset là thân áo cứng (stays) xuất hiện ở châu Âu thế kỷ 16, làm cứng bằng nan sừng hàm cá voi hoặc gỗ. Chữ "corset" với nghĩa áo siết eo phổ biến trong thế kỷ 19.
Phụ nữ xưa có cắt xương sườn để eo nhỏ không?
Không có bằng chứng y khoa đáng tin cho chuyện này. Đây là huyền thoại lan truyền. Tuy vậy, siết corset quá chặt và lâu được bác sĩ thế kỷ 19 ghi nhận gây khó thở và các khó chịu khác.
Crinoline là gì?
Crinoline là khung váy gồm nhiều vòng thép lò xo nối với nhau, phổ biến từ giữa thập niên 1850. Nó làm váy phồng tròn rất rộng mà nhẹ hơn nhiều lớp váy lót hồ cứng trước đó.
Bustle khác crinoline thế nào?
Crinoline làm váy phồng tròn đều xung quanh, phổ biến thập niên 1850–1860. Bustle là khung hoặc đệm chỉ đặt phía sau, tạo dáng váy nhô ra sau, phổ biến thập niên 1870–1880.
Mặc đai nịt bụng có giảm eo không?
Đai nịt bụng chỉ ép tạm thời, không làm giảm mỡ. Mặc quá chặt và lâu có thể gây khó thở, đau, khó chịu tiêu hoá. Nếu muốn dùng hoặc có triệu chứng bất thường, nên hỏi ý kiến bác sĩ.
