Quần jeans ra đời chính thức ngày 20/5/1873, khi thợ may Jacob Davis và nhà buôn vải Levi Strauss được cấp bằng sáng chế Mỹ số 139.121 cho cách đóng đinh tán kim loại vào miệng túi quần lao động. Vải denim và chữ "jean" đã có từ trước đó, nhưng chiếc quần vải chéo xanh có đinh tán — thứ ta gọi là quần bò, quần jeans — bắt đầu từ tờ bằng sáng chế ấy. Từ đồ bảo hộ của thợ mỏ, nó đi một vòng hơn 150 năm để thành món đồ gần như ai cũng có trong tủ.
Trước năm 1873: denim và "jean" là hai thứ vải khác nhau
Hai chữ gắn với quần bò đều mang tên địa danh châu Âu, theo cách giải thích phổ biến. "Jean" được cho là bắt nguồn từ Gênes — tên tiếng Pháp của thành phố cảng Genoa (Ý), nơi xuất đi loại vải bông pha chắc chắn dùng may đồ cho thuỷ thủ và người lao động. "Denim" thường được giải thích là nói tắt của serge de Nîmes, "vải chéo từ Nîmes", một thành phố miền nam nước Pháp. Giới nghiên cứu dệt may vẫn còn bàn về việc vải Nîmes xưa có giống denim ngày nay không, nên hãy coi đây là cách kể được chấp nhận rộng rãi chứ không phải điều đã chứng minh trọn vẹn.
Ở Mỹ thế kỷ 19, "jean" và "denim" là hai loại vải khác nhau. Denim dệt chéo, sợi dọc nhuộm chàm, sợi ngang để trắng — đó là lý do mặt trong quần bò luôn nhạt hơn mặt ngoài. Jean thì mỏng hơn, thường nhuộm cả hai hệ sợi. Về sau tên gọi lẫn vào nhau, và "jeans" thành tên chiếc quần chứ không còn là tên vải.
Jacob Davis, Levi Strauss và tờ bằng sáng chế số 139.121
Jacob Davis là thợ may gốc Latvia, mở tiệm ở Reno, bang Nevada. Khoảng năm 1870–1871, ông nhận may quần cho một khách cần đồ thật bền để làm việc nặng. Túi quần lao động thời đó hay bục ở góc vì đựng dụng cụ. Davis lấy đinh tán đồng — loại vốn dùng cho chăn ngựa, đồ da — đóng vào các điểm chịu lực ở góc túi và đáy cửa quần. Quần bán chạy, nhưng Davis không đủ tiền nộp đơn đăng ký bằng sáng chế.
Ông viết thư cho nhà cung cấp vải của mình: Levi Strauss, một nhà buôn hàng khô gốc Bavaria (Đức) làm ăn ở San Francisco từ đầu thập niên 1850, thời cơn sốt vàng California. Hai bên cùng đứng tên đơn. Ngày 20/5/1873, Văn phòng Sáng chế Mỹ cấp bằng số 139.121 với tiêu đề "Improvement in Fastening Pocket-Openings" — cải tiến cách gia cố miệng túi. Davis chuyển đến San Francisco, trông coi việc sản xuất cho Strauss.
Điều đáng chú ý: tờ bằng sáng chế không bảo hộ vải denim hay kiểu quần, mà chỉ bảo hộ đinh tán. Bằng sáng chế Mỹ thời đó có hạn 17 năm; khi hết hạn khoảng năm 1890, các xưởng khác được tự do đóng đinh tán, và quần bò có đinh tán nhanh chóng xuất hiện khắp nơi.
Mốc thời gian chính của quần jeans
| Thời điểm | Sự kiện | Ý nghĩa với chiếc quần trong tủ bạn |
|---|---|---|
| Khoảng 1870–1871 | Jacob Davis đóng đinh tán vào túi quần lao động ở Reno | Nguồn gốc các đinh tán đồng ở góc túi trước |
| 20/5/1873 | Bằng sáng chế Mỹ số 139.121 của Davis và Strauss | Mốc "ngày sinh" được dẫn nhiều nhất |
| Cuối thập niên 1870–1880 | Thuốc nhuộm chàm tổng hợp được nghiên cứu ở Đức, sản xuất thương mại từ 1897 | Màu xanh chàm đồng đều, rẻ hơn chàm thiên nhiên |
| Khoảng 1890 | Bằng sáng chế hết hạn; xuất hiện cách đánh số kiểu quần | Quần bò có đinh tán lan ra nhiều xưởng |
| Thập niên 1920 | Thêm đỉa luồn thắt lưng thay cho khuy đeo dây quần | Cạp quần có đỉa như ta quen |
| Thập niên 1930–1950 | Quần bò gắn với hình ảnh cao bồi, rồi điện ảnh và giới trẻ | Từ đồ lao động thành đồ mặc thường ngày |
| Thập niên 1970–1980 | Ống loe, rồi wash đá, tẩy mài | Các kiểu màu wash ngày nay bắt nguồn từ đây |
| Thập niên 1980 trở đi | Nhật Bản, nhất là vùng Kojima (Okayama), phục hồi dệt denim khổ hẹp | Phong trào denim selvedge, denim thô |
Màu chàm: vì sao quần bò phai đẹp
Chàm (indigo) là thuốc nhuộm đặc biệt: nó không thấm sâu vào lõi sợi bông mà bám thành từng lớp ở ngoài. Mỗi lần nhúng là thêm một lớp. Khi quần cọ xát — ở đùi, đầu gối, túi đựng điện thoại — lớp chàm bong dần, lộ lõi sợi trắng. Đó là lý do quần bò phai theo đúng thói quen của người mặc: vết "râu mèo" ở háng, vết gối sau đầu gối, vệt hình chữ nhật ở túi sau.
Thế kỷ 19, chàm lấy từ cây (ở châu Á có cây chàm, ở châu Âu có cây tùng lam). Nhà hoá học Đức Adolf von Baeyer tìm ra cách tổng hợp chàm vào khoảng năm 1880, và chàm tổng hợp được bán thương mại từ năm 1897. Từ đó gần như toàn bộ denim trên thế giới dùng chàm tổng hợp. Người Việt cũng có truyền thống nhuộm chàm lâu đời ở nhiều dân tộc vùng núi phía Bắc — cùng một sắc xanh, khác hẳn cách dệt.
Từ đồ thợ mỏ đến màn ảnh và đường phố
Suốt mấy chục năm đầu, quần bò là đồ lao động: thợ mỏ, người chăn bò, công nhân đường sắt, nông dân. Thập niên 1930, phim cao bồi Hollywood và trào lưu du lịch trang trại miền Tây ở Mỹ làm quần bò mang thêm vẻ phóng khoáng. Thập niên 1950, các vai diễn của Marlon Brando (The Wild One, 1953) và James Dean (Rebel Without a Cause, 1955) gắn quần bò với hình ảnh thanh niên nổi loạn. Nhiều trường học ở Mỹ khi đó không cho học sinh mặc quần bò đến lớp — chính sự cấm đoán lại làm nó hấp dẫn hơn.
Thập niên 1960–1970, quần bò đi cùng phong trào sinh viên, nhạc rock, ống loe, thêu vá. Thập niên 1980 là thời của wash đá (giặt cùng đá bọt), tẩy acid, quần cạp cao. Thập niên 1990 có quần ống rộng, thùng thình. Thập niên 2000 là quần cạp trễ, ống côn bó. Mỗi thập kỷ, chiếc quần lại đổi dáng, đổi màu, nhưng vẫn là vải chéo xanh, vẫn đinh tán ở túi.
Ở Việt Nam, quần bò có mặt ở các đô thị miền Nam từ khá sớm, rồi phổ biến rộng khắp cả nước từ thập niên 1990. Người miền Bắc quen gọi "quần bò", người miền Nam gọi "quần jean" — cùng một món.
Những chi tiết "di tích" còn trên quần bạn đang mặc
Túi nhỏ phía trên túi phải
Túi con trong túi trước bên phải thường được giải thích là túi để đồng hồ bỏ túi của người lao động thế kỷ 19. Ngày nay người ta để đồng xu, tai nghe, hoặc không để gì.
Đinh tán đồng
Chính là phần được cấp bằng sáng chế năm 1873. Nhiều quần hiện đại chỉ còn đinh tán ở túi trước, đã bỏ ở túi sau, vì đinh tán túi sau làm xước ghế ngồi và yên ngựa — một chi tiết được ghi nhận trong lịch sử thiết kế quần bò.
Vải chéo nghiêng một hướng
Nhìn gần mặt vải, bạn sẽ thấy các đường chéo. Phần lớn denim chéo phải (đường chéo đi lên về bên phải). Hướng chéo ảnh hưởng nhẹ tới cách vải phai và độ mềm, nhưng không phải dấu hiệu "xịn hay dởm".
Mép vải selvedge
Nếu lật ống quần lên mà thấy mép vải có viền chỉ màu (thường trắng có sọc đỏ), đó là mép biên dệt trên khung thoi khổ hẹp. Đây là cách dệt cũ, được ưa chuộng trở lại; nó cho biết cách dệt, không tự động nói lên chất lượng tổng thể của chiếc quần.
Thử ngay với tủ đồ của bạn
- Lật mặt trong ống quần: mặt trong nhạt hơn mặt ngoài nghĩa là sợi ngang để trắng — đúng kiểu denim truyền thống. Nếu hai mặt đều đậm như nhau, có thể là vải nhuộm cả hai hệ sợi hoặc vải in màu.
- Tìm đường chéo trên mặt vải dưới ánh sáng ngang. Bạn sẽ hiểu vì sao denim bền: kiểu dệt chéo xếp sợi dày và chắc hơn dệt trơn.
- Đếm đinh tán và xem túi nhỏ. Nhiều quần thời trang chỉ có đinh tán giả để trang trí, không đóng xuyên vải.
- Xem nhãn thành phần: 100% cotton thường cứng lúc đầu rồi mềm dần, phai rõ; có 1–2% elastane (spandex) thì co giãn, ôm hơn nhưng ít "lên màu" đẹp theo thời gian.
- Nhìn vết phai ở đùi và đầu gối: đó là "bản đồ" thói quen của bạn. Muốn giữ màu lâu thì giặt ít, lộn trái, nước lạnh.
Góc nhìn hôm nay: một món đồ bền mà ta mặc chưa bền
Quần bò sinh ra để bền: vải chéo dày, đường may kép, đinh tán ở điểm chịu lực. Trớ trêu là ngày nay nó cũng là một trong những món bị mua nhiều và bỏ nhanh nhất. Trồng bông, nhuộm chàm, mài wash đều tốn nước và hoá chất — các con số cụ thể về lượng nước cho một chiếc quần được dẫn rất khác nhau tuỳ nghiên cứu, nên coi là ước tính. Điều chắc chắn hơn: một chiếc quần mặc nhiều năm, vá khi rách, luôn nhẹ gánh hơn ba chiếc mặc vài lần.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc về lịch sử denim trong các bộ sưu tập của những bảo tàng trang phục lớn như V&A (London) hay The Museum at FIT (New York); cơ sở dữ liệu bằng sáng chế Mỹ còn lưu bản scan bằng số 139.121 với hình vẽ chiếc quần có đinh tán.
Câu hỏi thường gặp
Quần jeans ra đời năm nào?
Mốc được dẫn nhiều nhất là ngày 20/5/1873, khi Jacob Davis và Levi Strauss nhận bằng sáng chế Mỹ số 139.121 cho cách gia cố túi quần bằng đinh tán. Vải denim và vải jean đã có từ trước, nhưng chiếc quần bò có đinh tán bắt đầu từ đây.
Ai là người phát minh ra quần jeans?
Người nghĩ ra ý tưởng đóng đinh tán là thợ may Jacob Davis ở Reno, Nevada. Levi Strauss là nhà buôn vải ở San Francisco, cùng đứng tên bằng sáng chế và tổ chức sản xuất. Vì vậy nói chính xác là hai người cùng làm ra chiếc quần jeans đầu tiên.
Vì sao gọi là denim?
Cách giải thích phổ biến là "denim" nói tắt từ tiếng Pháp serge de Nîmes, nghĩa là vải chéo từ thành phố Nîmes. Còn "jean" được cho là từ Gênes, tên tiếng Pháp của thành phố Genoa. Đây là nguồn gốc được chấp nhận rộng rãi, dù chi tiết vẫn còn được bàn.
Túi nhỏ trên quần jeans dùng để làm gì?
Túi con phía trên túi trước bên phải thường được giải thích là túi đựng đồng hồ bỏ túi của người lao động thế kỷ 19. Ngày nay nó chủ yếu là chi tiết truyền thống, dùng để đồng xu, chìa khoá nhỏ hoặc tai nghe.
Vì sao mặt trong quần bò nhạt hơn mặt ngoài?
Denim truyền thống dệt chéo với sợi dọc nhuộm chàm và sợi ngang để trắng. Sợi dọc nổi lên mặt phải nhiều hơn nên mặt ngoài xanh đậm, còn mặt trong lộ nhiều sợi trắng nên nhạt hơn.
