Lịch sử áo sơ mi và cà vạt: từ khăn cổ của lính Croatia đến công sở

Áo sơ mi từng là đồ lót suốt nhiều thế kỷ: một lớp vải lanh mặc sát người để thấm mồ hôi, chỉ lộ ra ở cổ và cổ tay. Cà vạt thì theo cách kể phổ biến bắt nguồn từ chiếc khăn quàng cổ của lính đánh thuê Croatia ở Pháp thế kỷ 17, thời vua Louis XIV. Hai món đi cùng nhau, đổi dáng qua từng thời kỳ, đến thế kỷ 20 mới thành bộ sơ mi cài khuy, cà vạt cắt vải chéo như ta thấy ở văn phòng hôm nay.

Sơ mi: từ lớp áo lót đến áo mặc ngoài

Ở châu Âu thời Trung cổ và Phục Hưng, áo sơ mi (tiếng Anh shirt, tiếng Pháp chemise) là lớp trong cùng, may bằng vải lanh. Vải len, nhung, gấm của áo ngoài rất khó giặt, nên chiếc sơ mi lanh giặt được hằng tuần là thứ giữ áo ngoài sạch. Phần cổ và cổ tay sơ mi lộ ra, và đó là nơi người khá giả khoe đăng ten, xếp nếp, thêu thùa.

Vì sơ mi là đồ lót, việc chỉ mặc sơ mi trước mặt người khác bị coi là chưa ăn mặc chỉnh tề. Quan niệm này kéo dài đến tận thế kỷ 19. Chiếc áo sơ mi trắng tinh còn là dấu hiệu giai cấp: chỉ người không phải làm việc tay chân mới giữ được cổ áo trắng — gốc của chữ "cổ cồn trắng" (white-collar) chỉ nhân viên văn phòng.

Cổ áo rời và thành phố Troy

Thế kỷ 19, cổ áo là phần bẩn nhanh nhất. Lời giải là cổ áo rời: cổ và đôi khi cả cổ tay được may riêng, hồ cứng, cài vào thân áo bằng khuy kim loại. Thay cổ mới thì trông như áo mới mà không phải giặt cả áo. Câu chuyện hay được kể là bà Hannah Montague ở Troy, bang New York, cắt rời cổ áo của chồng để giặt riêng vào khoảng năm 1827. Dù chi tiết câu chuyện khó kiểm chứng, Troy sau đó thật sự trở thành trung tâm sản xuất cổ áo rời lớn của Mỹ, được gọi là "Thành phố Cổ áo" (Collar City).

Cổ áo rời được dùng phổ biến tới khoảng thập niên 1920–1930, rồi nhường chỗ cho sơ mi liền cổ khi máy giặt và vải dễ chăm sóc hơn xuất hiện.

Sơ mi cài khuy từ trên xuống

Sơ mi xưa phần lớn chui đầu, chỉ xẻ một đoạn ở ngực. Kiểu sơ mi xẻ suốt thân, cài khuy từ cổ xuống gấu — mặc vào như mặc áo khoác — phổ biến dần từ cuối thế kỷ 19. Cuối thế kỷ đó, một nhà bán lẻ ở New York đưa vào bán kiểu cổ áo có khuy cài đầu nhọn (button-down), lấy cảm hứng từ áo của cầu thủ polo ở Anh — họ cài đầu cổ xuống để cổ khỏi bay khi phi ngựa. Đến nay cổ button-down vẫn là chi tiết của sơ mi Oxford, nằm giữa trang trọng và thường ngày.

Cà vạt: chiếc khăn cổ của lính Croatia

Cách kể phổ biến về nguồn gốc cà vạt như sau: khoảng giữa thế kỷ 17, những người lính đánh thuê Croatia phục vụ ở Pháp quấn quanh cổ một chiếc khăn vải thắt nút. Người Paris, rồi triều đình Louis XIV, thích kiểu khăn này và gọi nó là cravate — được cho là đọc chệch từ "Croate" hay "Hrvat" (người Croatia). Chữ "cà vạt" trong tiếng Việt đến từ tiếng Pháp cravate. Hãy coi đây là cách kể được chấp nhận rộng rãi; khăn quấn cổ thì đã có ở nhiều nền văn hoá trước đó.

Croatia hiện lấy ngày 18/10 làm Ngày Cà vạt, như một cách nhận nguồn gốc này.

Thời Nhiếp chính và nghệ thuật thắt khăn cổ

Đầu thế kỷ 19 ở Anh, khăn cổ (cravat) là món thể hiện gu ăn mặc của quý ông. Beau Brummell, nhân vật nổi tiếng về thời trang thời Nhiếp chính, được biết đến với khăn cổ trắng hồ cứng thắt cầu kỳ. Năm 1818, một cuốn sách nhỏ ở London tên Neckclothitania đã minh hoạ và đặt tên hơn một chục kiểu thắt khăn cổ — cho thấy chuyện "thắt thế nào" đã được bàn kỹ từ hơn 200 năm trước.

Từ khăn cổ đến cà vạt dài

Cuối thế kỷ 19, nhịp sống đô thị và đi tàu, làm việc văn phòng cần thứ gọn hơn khăn cổ quấn nhiều vòng. Chiếc cà vạt dài, mảnh, thắt nút đơn giản xuất hiện. Nút thắt Four-in-hand thường được giải thích là mang tên một câu lạc bộ đánh xe bốn ngựa ở London — cũng là cách kể phổ biến. Nút Windsor mang tên Công tước Windsor nổi tiếng về thời trang, dù nhiều tài liệu cho rằng chính ông lại thích cà vạt dày với nút thắt đơn để tạo nút to.

Cà vạt cắt vải chéo

Giữa thập niên 1920, thợ may Jesse Langsdorf ở New York đăng ký sáng chế cách cắt vải cà vạt theo đường chéo 45 độ và ghép từ nhiều mảnh. Cắt chéo giúp cà vạt rủ thẳng, đàn hồi, không xoắn sau khi thắt và tháo. Gần như mọi cà vạt tốt ngày nay vẫn làm theo nguyên tắc ấy.

Bảng mốc thời gian sơ mi và cà vạt

85 cách thắt cà vạt: khi toán học bước vào tủ đồ

Năm 1999, hai nhà vật lý ở Đại học Cambridge là Thomas Fink và Yong Mao công bố mô hình toán học mô tả nút thắt cà vạt như một chuỗi bước di chuyển của đầu to cà vạt. Với giới hạn về số bước, họ tính ra 85 cách thắt khả dĩ và viết thành cuốn The 85 Ways to Tie a Tie. Trong 85 cách ấy, chỉ một số ít đủ cân đối và đẹp mắt để dùng thường xuyên: Four-in-hand, Half Windsor, Windsor, Pratt… Hướng dẫn thắt từng nút đã có ở chuyên mục phụ kiện; ở đây chỉ cần nhớ: nút càng nhiều bước càng to và càng tốn chiều dài cà vạt.

Chi tiết lịch sử còn trên chiếc sơ mi bạn mặc

• Đuôi áo vạt cong dài hơn phía sau: dấu vết thời sơ mi là áo lót, vạt dài để quấn và giữ trong quần.
• Khuy cổ tay hai lỗ hoặc lỗ khuy măng sét: di sản của cổ tay rời cài khuy kim loại.
• Cổ button-down: từ áo cầu thủ polo, hợp với vest thường ngày, không phải lựa chọn trang trọng nhất.
• Túi ngực: xuất hiện muộn, gắn với sơ mi đi làm; sơ mi trang trọng nhất thường không có túi.

Thử ngay với tủ đồ của bạn

1. Đặt cà vạt cạnh cổ áo: cổ rộng (cổ xoè, cutaway) hợp nút to như Half Windsor hay Windsor; cổ hẹp, cổ button-down hợp nút nhỏ Four-in-hand. Đây là gợi ý cân đối, không phải luật cứng.
2. Đo chiều dài sau khi thắt: đầu cà vạt chạm khoảng mặt khoá thắt lưng là cân đối với đa số người. Người cao, thân dài có thể cần cà vạt dài hơn tiêu chuẩn.
3. Xem đường cắt: cầm cà vạt treo thẳng, nếu nó xoắn vặn tự nhiên thì có thể vải không cắt chéo đúng; loại đó thắt khó đẹp.
4. Giữ cà vạt: tháo nút sau mỗi lần dùng theo chiều ngược khi thắt, treo hoặc cuộn tròn, không để nguyên nút qua đêm — vải sẽ nhăn và mất dáng.

Góc nhìn hôm nay

Chiếc sơ mi và cà vạt ở Việt Nam gắn với công sở, đám cưới, lễ tốt nghiệp. Khí hậu nóng ẩm làm cà vạt ít được dùng hằng ngày hơn ở xứ lạnh, và nhiều cơ quan, doanh nghiệp cho phép bỏ cà vạt vào mùa hè. Hiểu lịch sử giúp chọn đúng: sơ mi trắng cổ đứng là trang trọng nhất, sơ mi Oxford cổ button-down là bán trang trọng, sơ mi vải lanh là đồ thường ngày. Cà vạt không bắt buộc — nhưng khi đã đeo thì nên vừa với cổ áo và dịp.

Muốn xem hiện vật, các bảo tàng trang phục lớn như V&A (London) hay The Met Costume Institute lưu nhiều sơ mi, cổ rời và khăn cổ thế kỷ 18–19; tra cứu trực tuyến bộ sưu tập của họ khá dễ.