Thời trang thập niên 1920 ở phương Tây là cú lột xác lớn nhất của trang phục nữ trong nhiều thế kỷ: corset siết eo nhường chỗ cho váy suông eo thấp, váy ngắn dần tới đầu gối, tóc cắt ngắn ngang cằm, mũ chuông úp sát đầu. Hình mẫu gắn với thập kỷ này là "flapper" — cô gái trẻ thành thị nhảy jazz, đi làm, tự lái xe. Bộ dạng ấy phản ánh một thời phụ nữ có thêm quyền bầu cử, việc làm và tự do đi lại.
Bối cảnh: vì sao quần áo đổi nhanh đến vậy
Bước vào thập niên 1920, nhiều thay đổi xã hội đến cùng lúc. Phụ nữ Mỹ được quyền bầu cử toàn liên bang năm 1920 (Tu chính án 19); ở Anh, phụ nữ trên 30 tuổi đủ điều kiện được bầu cử từ năm 1918 và được bình đẳng với nam giới từ năm 1928. Số phụ nữ đi làm ở văn phòng, cửa hàng, nhà máy tăng lên. Xe hơi, rạp chiếu bóng, đài phát thanh, nhạc jazz làm nhịp sống thành thị nhanh hơn.
Quần áo phải theo kịp: đi xe điện, đánh máy chữ, nhảy Charleston thì không thể mặc váy dài quét đất với corset bó chặt. Thật ra corset đã lỏng dần từ những năm 1900–1910; thập niên 1920 chỉ đẩy xu hướng ấy tới cùng.
Dáng người "ống" và váy eo thấp
Thời trang trước đó đề cao dáng đồng hồ cát: eo nhỏ, ngực và hông nở. Thập niên 1920 làm ngược lại: một dáng thẳng như ống, vai – eo – hông gần bằng nhau. Đường eo của váy hạ xuống ngang hông (drop waist), thân váy suông không chiết, ngực được làm phẳng bằng áo lót kiểu bandeau. Mục tiêu là vẻ trẻ trung, nhanh nhẹn, giống thiếu niên.
Gấu váy là chi tiết nổi tiếng nhất nhưng hay bị nhớ sai. Đầu thập kỷ, váy vẫn dài quá bắp chân. Phải tới khoảng 1926–1927, gấu váy mới lên tới quanh đầu gối — mức ngắn nhất của cả thập kỷ — rồi lại dài ra từ cuối thập niên. Váy "ngắn trên gối" thực ra là chuyện của thập niên 1960.
Từng món đồ làm nên một "flapper"
| Món đồ | Đặc điểm thập niên 1920 | Cách hiểu hôm nay |
|---|---|---|
| Váy suông eo thấp | Đường eo ngang hông, thân không chiết, tay ngắn hoặc không tay | Váy suông, váy shift dáng rộng |
| Tóc bob | Cắt ngắn ngang cằm, có khi uốn sóng hoặc cắt kiểu "Eton" rất ngắn | Tóc bob, tóc ngắn ngang cằm |
| Mũ chuông (cloche) | Mũ nỉ úp sát đầu, vành hẹp, che lông mày | Mũ nỉ vành cụp, mũ bucket dáng gọn |
| Tất màu da | Tất lụa và lụa nhân tạo rayon màu be, thay tất đen | Tất da chân |
| Giày Mary Jane, giày T-strap | Gót vừa, có quai ngang để nhảy không tuột | Giày búp bê có quai |
| Chuỗi hạt dài | Dây ngọc trai giả, hạt cườm dài tới eo | Vòng cổ dài nhiều tầng |
| Váy đính cườm, tua rua | Đồ dạ tiệc lấp lánh khi nhảy | Váy dạ tiệc đính sequin |
Vải mới và sắc màu mới
Rayon — lúc ấy được quảng bá là "lụa nhân tạo" — làm từ cellulose gỗ, rẻ hơn lụa tơ tằm, giúp tất mỏng và váy óng ánh đến được với nhiều người hơn. Vải jersey dệt kim, trước đó chủ yếu dùng cho đồ lót, được đưa vào váy áo nữ thanh lịch, nhờ mềm, co giãn và dễ cử động. Năm 1926, tạp chí Vogue Mỹ đăng hình chiếc váy đen đơn giản của Gabrielle Chanel và ví nó như chiếc xe Ford — đơn giản, ai cũng có thể sở hữu. Đó là một trong những dấu mốc được nhắc nhiều nhất về "chiếc váy đen nhỏ".
Năm 1925, Triển lãm Quốc tế Nghệ thuật Trang trí và Công nghiệp Hiện đại ở Paris đặt tên cho phong cách Art Deco: hình học, đối xứng, đường gấp khúc, màu tương phản. Hoạ tiết ấy đi vào vải áo, đính cườm, trang sức.
Nam giới cũng đổi
Thập niên 1920 không chỉ là chuyện váy. Bộ vest nam nhẹ hơn, rộng hơn. Ở Đại học Oxford, sinh viên mặc quần ống rất rộng gọi là "Oxford bags" vào khoảng giữa thập kỷ. Áo len chui đầu, quần golf ngắn ống bó gối (plus fours), áo len hoạ tiết vùng Fair Isle trở thành đồ thường ngày của giới trẻ. Mũ phớt mềm dần thay mũ cứng. Ở cả nam lẫn nữ, xu hướng chung là thoải mái hơn, thể thao hơn.
Việt Nam thập niên 1920: một nhịp khác
Trong khi Paris và New York chuộng váy eo thấp, ở các đô thị Việt Nam thập niên 1920 trang phục nữ phổ biến vẫn là áo dài ngũ thân truyền thống, quần lĩnh, khăn vấn. Ảnh hưởng phương Tây thấy rõ hơn ở nam giới trí thức với vest, mũ phớt, giày tây. Phải sang giữa thập niên 1930, áo dài nữ mới có cú cách tân lớn với mẫu Le Mur của hoạ sĩ Nguyễn Cát Tường — câu chuyện được kể riêng ở chuyên mục trang phục truyền thống. Đặt hai bên cạnh nhau sẽ thấy: cùng một làn gió "giải phóng dáng người", mỗi nơi đi theo cách riêng.
Thử ngay với tủ đồ của bạn
- Tìm một chiếc váy suông hoặc áo dáng dài không chiết eo. Mặc thẳng không thắt lưng là đúng tinh thần 1920s; nếu muốn có điểm nhấn, thắt một sợi dây mảnh ngang hông thay vì ngang eo.
- Thêm một chuỗi vòng dài — ngọc trai giả hoặc hạt — chạm tới ngực hoặc eo. Với nam, thử quần ống rộng cạp cao cùng áo len hoặc gile.
- Chọn giày có quai như giày búp bê quai ngang. Đi lại thoải mái mà vẫn ra dáng.
- Đừng làm "đồ hoá trang": một hoặc hai chi tiết là đủ gợi nhắc thời kỳ; đeo đủ mũ chuông, lông vũ, găng tay dài, tua rua cùng lúc dễ thành trang phục sân khấu.
Góc nhìn hôm nay
Thập niên 1920 hay được nhìn qua lăng kính lãng mạn của phim ảnh: tiệc tùng, sâm panh, váy đính cườm. Thực tế, phần đông phụ nữ mặc phiên bản giản dị bằng vải bông hay rayon, tự may theo rập giấy in trên báo. Điều đáng mang về từ thời kỳ này là ý tưởng: quần áo nên phục vụ cách người mặc sống và làm việc, chứ không phải ngược lại.
Muốn tìm hiểu kỹ hơn, có thể xem các bộ sưu tập trang phục 1920s đã số hoá của V&A (London) và The Met Costume Institute; sách của Valerie Steele, sử gia thời trang và giám đốc The Museum at FIT, cũng bàn kỹ về thay đổi dáng người trong thế kỷ 20.
Câu hỏi thường gặp
Flapper là gì?
Flapper là cách gọi những cô gái trẻ thành thị phương Tây thập niên 1920 mặc váy suông ngắn, cắt tóc bob, nhảy jazz và sống tự do hơn thế hệ trước. Hình ảnh này gắn với những thay đổi về quyền bầu cử, việc làm và lối sống của phụ nữ.
Váy thập niên 1920 ngắn đến đâu?
Đầu thập kỷ váy vẫn dài quá bắp chân. Khoảng 1926–1927, gấu váy lên tới quanh đầu gối, là mức ngắn nhất của thập niên, rồi dài ra trở lại từ cuối thập kỷ. Váy ngắn trên gối là chuyện của thập niên 1960.
Vì sao thời trang 1920 bỏ corset?
Corset đã lỏng dần từ đầu thế kỷ 20, và thập niên 1920 chuộng dáng thẳng thay cho eo thon. Phụ nữ đi làm, chơi thể thao, nhảy nhiều hơn nên cần quần áo dễ cử động. Áo lót mềm và đai nhẹ thay cho corset cứng.
Phong cách 1920s mặc hôm nay thế nào?
Chọn váy hoặc áo dáng suông, thêm chuỗi vòng dài hay giày có quai ngang là đủ gợi nhắc thời kỳ. Nam có thể chọn quần ống rộng cạp cao với áo len hoặc gile. Một hai chi tiết thường đẹp hơn mặc đủ bộ như hoá trang.
Thập niên 1920 phụ nữ Việt Nam mặc gì?
Phụ nữ ở đô thị Việt Nam thập niên 1920 phần lớn vẫn mặc áo dài ngũ thân, quần lĩnh, đội khăn vấn. Cách tân lớn của áo dài nữ phải tới giữa thập niên 1930 với mẫu Le Mur của Nguyễn Cát Tường.
