Lịch sử áo thun: từ đồ lót của thuỷ thủ đến chiếc áo in hình phổ biến

Áo thun (áo phông) khởi đầu là đồ lót: một lớp áo bông dệt kim mặc bên trong, không ai mặc ra ngoài. Đầu thế kỷ 20, nó trở thành áo lót tiêu chuẩn của thuỷ thủ và công nhân vì rẻ, dễ giặt, mát; giữa thế kỷ, điện ảnh đưa nó ra thành áo ngoài; từ thập niên 1960, kỹ thuật in lụa biến nó thành tấm bảng để in hình, in chữ, in quan điểm. Ngày nay đây có lẽ là món quần áo phổ biến nhất hành tinh.

Từ bộ đồ lót liền thân đến chiếc áo hình chữ T

Cuối thế kỷ 19, đồ lót phổ biến ở phương Tây là bộ liền thân dệt kim từ cổ đến cổ chân, cài khuy phía trước. Người lao động trong nhà máy, hầm mỏ, ngoài cảng thấy nóng và vướng, nên dần cắt đôi: phần trên thành áo, phần dưới thành quần. Phần áo đó — cổ tròn, tay ngắn, chui đầu, không khuy — chính là tiền thân áo thun.

Chiếc áo lót trắng cổ tròn được hải quân Mỹ đưa vào trang bị cho thuỷ thủ khoảng đầu thập niên 1910, theo nhiều tài liệu lịch sử trang phục. Lý do rất đời thường: không có khuy nên không rơi khuy, kéo qua đầu nhanh, giặt dễ, mặc dưới đồng phục cho đỡ ướt mồ hôi. Từ đó, chiếc áo lan sang công nhân, nông dân, vận động viên.

Cái tên "T-shirt"

Tên gọi đơn giản vì dáng áo: trải phẳng ra, thân và hai tay tạo thành chữ T. Chữ "T-shirt" thường được dẫn là xuất hiện trong tiểu thuyết This Side of Paradise của F. Scott Fitzgerald (1920), và được các từ điển tiếng Anh ghi nhận từ khoảng thập niên 1920.

Ở Việt Nam, miền Bắc gọi là "áo phông", miền Nam gọi "áo thun". Chữ "thun" ở miền Nam cũng dùng cho dây thun, vải thun — gợi đúng tính chất co giãn của vải dệt kim. Cùng một chiếc áo, hai tên gọi.

Dệt kim: vì sao áo thun co giãn mà sơ mi thì không

Điểm khác căn bản giữa áo thun và áo sơ mi nằm ở cách làm ra vải. Vải sơ mi là vải dệt thoi: sợi dọc và sợi ngang đan vuông góc, chắc nhưng ít giãn. Vải áo thun là vải dệt kim: một sợi chạy vòng, móc thành các vòng nối tiếp nhau như đan len, nên giãn theo chiều ngang khá tốt dù không có sợi co giãn.

Loại vải dệt kim phổ biến nhất cho áo thun là single jersey — mặt phải có các đường vân dọc nhỏ, mặt trái có vân ngang. Muốn áo dày, đứng dáng hơn thì có vải cá sấu (piqué, hay dùng cho áo polo), vải gân (rib) cho cổ áo và áo ôm.

Điện ảnh đưa áo lót ra ngoài

Đến giữa thế kỷ 20, mặc áo thun trơn ra phố ở nhiều nơi vẫn bị coi là xuề xoà, như mặc đồ lót. Bước ngoặt thường được nhắc đến là điện ảnh Mỹ: Marlon Brando trong A Streetcar Named Desire (1951) và James Dean trong Rebel Without a Cause (1955) xuất hiện với áo thun trắng ôm người, mặc như áo ngoài. Hình ảnh ấy gắn áo thun với sự trẻ trung, thẳng thắn, hơi bất cần. Giới trẻ bắt chước, và chiếc áo lót thành áo ngoài.

In lụa và áo thun thành tấm bảng

Bước ngoặt thứ hai là kỹ thuật in. In lụa (screen printing) — đẩy mực qua khung lưới có phủ khuôn hình — đã có từ trước, nhưng sự phát triển của mực in dẻo (plastisol) giữa thế kỷ 20 giúp in lên vải bông bền màu, giặt không trôi. Áo thun in hình bắt đầu dùng cho quảng bá, đội thể thao, trường học, rồi cho ban nhạc.

Thập niên 1960–1970, áo thun in khẩu hiệu, nhuộm loang (tie-dye), áo ban nhạc rock trở thành cách để người mặc nói mình là ai, thích gì, đứng về phía nào. Năm 1977, nhà thiết kế đồ hoạ Milton Glaser làm biểu tượng "I ♥ NY" cho chiến dịch du lịch bang New York; nó được in lên vô số áo thun và trở thành mẫu được bắt chước nhiều nhất. Từ đây áo thun không chỉ là quần áo mà còn là phương tiện truyền thông.

Mốc thời gian áo thun

• Cuối thế kỷ 19: bộ đồ lót liền thân dệt kim được cắt đôi thành áo và quần riêng.
• Khoảng đầu thập niên 1910: áo lót cổ tròn tay ngắn được hải quân Mỹ dùng làm đồ trang bị.
• Thập niên 1920: chữ "T-shirt" xuất hiện trong văn chương và từ điển.
• Thập niên 1930–1940: áo thun được bán như đồ lót đóng gói, dùng rộng trong lao động và thể thao.
• Đầu thập niên 1950: điện ảnh đưa áo thun trắng thành áo ngoài.
• Thập niên 1960–1970: in lụa, nhuộm loang, áo ban nhạc, áo khẩu hiệu.
• Từ thập niên 1980: áo thun in hình lớn, áo cổ chữ V, áo dáng rộng; sau này là áo oversize, áo thun cao cấp vải dày.

Chọn áo thun hôm nay: đọc mấy chi tiết nhỏ

Định lượng vải

Nhiều nơi ghi định lượng vải bằng gsm (gam trên mét vuông). Áo mỏng khoảng 130–160 gsm thì mát, hợp mùa hè miền Nam nhưng dễ lộ và nhanh bai. Áo khoảng 180–220 gsm đứng dáng hơn, hợp áo oversize. Trên 240 gsm là áo dày, đẹp dáng nhưng nóng khi trời oi. Đây là mốc tham khảo chung, không phải tiêu chuẩn.

Đường sườn

Áo có đường may hai bên sườn thường giữ dáng tốt hơn. Một số áo dệt hình ống không có đường sườn — mặc êm, nhưng sau vài lần giặt dễ bị xoắn: đường sườn chạy chéo ra trước bụng. Hiện tượng xoắn là do sức căng của sợi khi dệt kim, gặp cả ở áo có sườn nếu vải cắt lệch.

Cổ áo

Cổ bo vải gân (rib) dày, may chắc thì lâu bai. Khi treo áo thun ướt lên móc, cổ bị kéo giãn — nên phơi vắt ngang hoặc lộn ngược, kẹp gấu áo.

Thử ngay với tủ đồ của bạn

1. Kéo nhẹ cổ áo chiếc áo thun cũ nhất của bạn rồi buông ra: cổ co về ngay là vải gân tốt; nhăn nhúm, lượn sóng là đã bai — dành làm áo mặc nhà.
2. Trải áo phẳng, gấp đôi theo chiều dọc: nếu hai đường sườn không trùng nhau, áo đã bị xoắn. Lần sau mua, ưu tiên áo có đường sườn may thẳng.
3. Soi áo lên đèn: thấy rõ ánh sáng xuyên qua là vải mỏng, mặc ra ngoài trời nắng nên có lớp trong hoặc chọn màu đậm.
4. Phân loại lại: áo in hình lớn để đi chơi, áo trơn màu trung tính để phối với sơ mi khoác ngoài hay blazer khi đi làm.

Góc nhìn hôm nay

Áo thun cho thấy một quy luật hay gặp trong lịch sử trang phục: đồ lót dần thành đồ mặc ngoài, đồ lao động dần thành đồ thời trang. Nó cũng là món bị sản xuất với số lượng khổng lồ — áo đồng phục sự kiện, áo quà tặng mặc một lần rồi bỏ. Một chiếc áo thun tốt, mặc nhiều năm, khi cũ thì cắt làm giẻ lau hoặc túi vải, là cách dùng món đồ này đúng với gốc gác bền bỉ của nó.

Muốn xem áo thun như một hiện vật lịch sử, các bảo tàng trang phục như The Museum at FIT (New York) hay V&A (London) đều có hiện vật và bài viết về áo thun in hình, áo ban nhạc và văn hoá đường phố.