Máy may và quần áo may sẵn đã thay đổi cách cả thế giới mặc trong vòng chưa đầy một thế kỷ. Trước giữa thế kỷ 19, hầu như mọi bộ quần áo đều được khâu tay từng mũi, tự may ở nhà hoặc đặt thợ. Sau bằng sáng chế của Elias Howe (1846), những cải tiến của Isaac Singer (1851) và rập giấy có sẵn size, quần áo bắt đầu được sản xuất hàng loạt, bày bán trong cửa hàng bách hoá — mở đường cho cách mua quần áo ta quen ngày nay.
Trước máy may: mỗi bộ quần áo là hàng trăm giờ khâu tay
Một chiếc sơ mi nam khâu tay thế kỷ 18–19 cần rất nhiều giờ làm, tuỳ độ cầu kỳ. Vì vậy quần áo được giữ rất kỹ: sửa, vá, lộn trái mặc tiếp, cắt nhỏ may cho trẻ con, cuối cùng làm giẻ. Phụ nữ trong gia đình dành phần lớn thời gian rảnh để khâu. Đồ may sẵn có tồn tại, nhưng chủ yếu là đồ rẻ cho thuỷ thủ, người lao động, và chất lượng kém.
Những người đi trước
Nhiều người thử chế máy may từ cuối thế kỷ 18. Năm 1830, thợ may Pháp Barthélemy Thimonnier được cấp bằng sáng chế cho máy may mũi xích (chain stitch) và mở một xưởng may ở Paris. Theo các ghi chép lịch sử, xưởng của ông bị một đám đông thợ may lo mất việc đập phá. Ở Mỹ, Walter Hunt chế được máy may mũi khoá (lockstitch) dùng hai sợi chỉ vào thập niên 1830 nhưng không đăng ký sáng chế — một quyết định về sau trở thành tâm điểm tranh chấp.
Elias Howe, Isaac Singer và "cuộc chiến máy may"
Năm 1846, Elias Howe ở Massachusetts được cấp bằng sáng chế Mỹ cho máy may mũi khoá: kim có lỗ xỏ chỉ ở đầu nhọn, kết hợp với một con thoi đưa chỉ thứ hai bên dưới vải. Hai sợi chỉ khoá vào nhau tạo đường may chắc, không tuột như mũi xích. Howe gặp khó khi bán máy ở Mỹ, sang Anh thử vận may rồi trở về.
Năm 1851, Isaac Singer — một thợ cơ khí và từng là diễn viên — được cấp bằng sáng chế cho máy may cải tiến: kim đâm thẳng đứng, chân vịt giữ vải, bàn đạp chân để hai tay rảnh điều khiển vải. Máy của Singer thực dụng, may liên tục được. Nhưng nó dùng nguyên lý mũi khoá của Howe, và Howe kiện. Nhiều nhà sản xuất kiện lẫn nhau về các bộ phận khác — giai đoạn mà báo chí gọi là "cuộc chiến máy may".
Năm 1856, các bên lớn lập ra một liên minh bằng sáng chế (Sewing Machine Combination): gộp các bằng sáng chế chủ chốt, cấp phép cho nhau và thu phí từ mỗi máy bán ra. Đây được coi là một trong những "nhóm bằng sáng chế" (patent pool) sớm nhất. Howe hưởng phí bản quyền từ mỗi chiếc máy và trở nên giàu có.
Bán trả góp: máy may vào từng nhà
Máy may đắt so với thu nhập của một gia đình bình thường. Công ty của Singer, với người cộng sự Edward Clark, phổ biến cách bán thuê mua — trả trước một phần, trả dần hằng tháng. Đây là một trong những ví dụ sớm và nổi tiếng nhất của mua trả góp hàng tiêu dùng. Máy may vào được nhà người lao động, giúp phụ nữ tự may đồ cho gia đình nhanh hơn nhiều, và cả nhận may thuê kiếm thêm.
Rập giấy, size và cửa hàng bách hoá
Rập giấy có size
Năm 1863, thợ may Ebenezer Butterick ở Mỹ bắt đầu bán rập giấy được chia sẵn theo nhiều cỡ (graded patterns). Trước đó, người may phải tự vẽ rập hoặc mượn mẫu. Rập có size giúp may ở nhà chính xác hơn và chuẩn hoá dần khái niệm "cỡ áo".
Cửa hàng bách hoá
Ở Paris, Aristide Boucicaut mở rộng cửa hàng Le Bon Marché từ năm 1852 thành mô hình cửa hàng bách hoá: giá niêm yết cố định, khách được vào xem tự do không bắt buộc mua, cho đổi trả, bán số lượng lớn với lãi thấp. Mô hình lan ra London, New York. Quần áo may sẵn — trước hết là áo khoác, áo choàng, đồ nam — có chỗ bày bán đàng hoàng.
Mặt tối: xưởng may bóc lột
Sản xuất hàng loạt sinh ra xưởng may chật chội, giờ làm dài, trả công theo sản phẩm — tiếng Anh gọi là sweatshop. Thợ may, phần lớn là phụ nữ và người nhập cư, làm trong điều kiện tồi tệ. Vụ cháy xưởng Triangle Shirtwaist ở New York ngày 25/3/1911 làm 146 công nhân thiệt mạng, phần đông là phụ nữ trẻ, vì cửa thoát hiểm bị khoá. Vụ cháy dẫn tới nhiều luật an toàn lao động ở Mỹ. Hơn một thế kỷ sau, câu hỏi "ai may quần áo của tôi, trong điều kiện nào" vẫn còn nguyên giá trị — chuyên mục thời trang bền vững bàn tiếp về điều này.
Mốc thời gian
| Năm | Sự kiện | Tác động |
|---|---|---|
| 1830 | Thimonnier (Pháp) được cấp bằng sáng chế máy may mũi xích | Máy may đầu tiên được dùng trong xưởng |
| Thập niên 1830 | Walter Hunt (Mỹ) chế máy mũi khoá, không đăng ký | Nguồn gốc tranh chấp về sau |
| 1846 | Elias Howe được cấp bằng sáng chế máy mũi khoá | Nguyên lý đường may hai chỉ |
| 1851 | Isaac Singer được cấp bằng sáng chế máy cải tiến | Máy may thực dụng, bàn đạp chân |
| 1852 | Le Bon Marché mở rộng thành cửa hàng bách hoá | Giá cố định, mua sắm hiện đại |
| 1856 | Lập liên minh bằng sáng chế máy may | Chấm dứt kiện tụng, máy may phổ biến |
| 1863 | Butterick bán rập giấy chia size | Chuẩn hoá cỡ áo, may ở nhà dễ hơn |
| 1911 | Cháy xưởng Triangle, New York | Thúc đẩy luật an toàn lao động |
Máy may ở Việt Nam
Máy may được đưa vào Việt Nam từ thời Pháp thuộc, ban đầu ở các tiệm may đô thị. Trong nhiều thập kỷ của thế kỷ 20, chiếc máy khâu đạp chân là tài sản quý của nhiều gia đình, thậm chí là của hồi môn. Nghề may đo — từ áo dài đến quần âu, sơ mi — phát triển mạnh, và đến nay tiệm may đo vẫn có mặt ở hầu khắp các phường xã. Việt Nam ngày nay là một trong những nước xuất khẩu dệt may lớn trên thế giới.
Thử ngay với tủ đồ của bạn
- Lật mặt trong một chiếc áo và nhìn đường may sườn: đường vắt sổ nhiều chỉ (overlock) là cách may hàng loạt phổ biến; đường may lộn kiểu Pháp (French seam) giấu mép vải bên trong là cách may kỹ hơn, hay gặp ở áo vải mỏng tốt.
- Đếm mũi chỉ trên một đoạn 3 cm ở đường may ngoài: mũi dày, đều, thẳng thường bền hơn mũi thưa, lệch. Đây là cách kiểm nhanh khi mua đồ.
- Kéo nhẹ hai bên đường may: nếu thấy hở khe, chỉ căng như sắp đứt, đường may đó sẽ sớm bục.
- Thử khâu tay một đường — đơm lại một chiếc cúc, khâu lại gấu — để cảm nhận vì sao người xưa giữ quần áo kỹ đến thế.
Góc nhìn hôm nay
Máy may và quần áo may sẵn đã dân chủ hoá thời trang: người bình thường có nhiều quần áo hơn, rẻ hơn, đúng cỡ hơn. Nhưng chính quá trình ấy, đẩy đến cực điểm, sinh ra thời trang nhanh với những hệ quả mà ta đang phải giải quyết. Biết rằng mỗi đường may từng là công sức thật giúp nhìn chiếc áo trong tủ khác đi. Muốn tìm hiểu thêm, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Mỹ (Smithsonian) lưu nhiều mô hình máy may nộp kèm hồ sơ sáng chế thế kỷ 19; các bảo tàng dệt may ở Anh, Pháp cũng có trưng bày về thời kỳ này.
Câu hỏi thường gặp
Ai phát minh ra máy may?
Không có một người duy nhất. Thimonnier (Pháp) có bằng sáng chế máy may mũi xích năm 1830; Elias Howe (Mỹ) có bằng sáng chế máy mũi khoá năm 1846; Isaac Singer cải tiến thành máy thực dụng, được cấp bằng sáng chế năm 1851.
Máy may Singer ra đời năm nào?
Isaac Singer được cấp bằng sáng chế cho máy may cải tiến của mình năm 1851. Máy có kim đâm thẳng đứng, chân vịt giữ vải và bàn đạp chân, giúp may liên tục và nhanh.
Mũi khoá và mũi xích khác nhau thế nào?
Mũi xích dùng một sợi chỉ móc thành chuỗi, may nhanh nhưng dễ tuột nếu đứt một mũi. Mũi khoá dùng hai sợi chỉ, một trên một dưới, khoá vào nhau giữa lớp vải, chắc hơn và là kiểu đường may phổ biến nhất hiện nay.
Quần áo may sẵn xuất hiện khi nào?
Đồ may sẵn có từ trước nhưng chủ yếu là đồ rẻ cho người lao động. Từ giữa thế kỷ 19, nhờ máy may, rập có size và cửa hàng bách hoá, quần áo may sẵn mới được sản xuất và bán rộng rãi.
Vụ cháy xưởng Triangle là gì?
Đó là vụ cháy xưởng may Triangle Shirtwaist ở New York ngày 25/3/1911, làm 146 công nhân thiệt mạng vì cửa thoát hiểm bị khoá. Vụ cháy thúc đẩy nhiều luật an toàn lao động ở Mỹ.
