Len là sợi lông cừu (hoặc lông động vật khác) đan hay dệt thành áo, ấm cả khi hơi ẩm; dạ là vải len dệt rồi nén chặt bề mặt, dày và chắn gió, dùng may áo khoác; fleece là vải polyester dệt kim chải xù, nhẹ, ấm, khô nhanh nhưng dễ lọt gió; còn "nỉ" ở Việt Nam là tên gọi chung cho nhiều loại vải chải bông mặt trong, thường là cotton pha polyester như vải áo hoodie. Mỗi loại giữ ấm theo cách khác nhau, nên áo ấm nhất thường là sự kết hợp của chúng.
Vải giữ ấm hoạt động thế nào
Vải không tự sinh ra nhiệt. Nó giữ ấm bằng cách nhốt một lớp không khí tĩnh sát cơ thể — không khí đứng yên là chất cách nhiệt tốt. Ba yếu tố quyết định độ ấm:
- Lượng không khí nhốt được: sợi xoăn (len), bề mặt chải xù (fleece, nỉ), lớp lông vũ phồng đều giữ nhiều không khí.
- Chắn gió: gió thổi qua vải thưa sẽ cuốn lớp không khí ấm đi. Vải dệt chặt, nén chặt (dạ) hoặc có lớp chống gió giữ được hơi ấm.
- Độ ẩm: vải ướt dẫn nhiệt ra ngoài nhanh hơn nhiều. Vải giữ được độ ấm khi ẩm có lợi trong mùa mưa phùn, rét ẩm.
Mùa đông miền Bắc thường là rét ẩm: nhiệt độ có ngày xuống dưới 10°C, độ ẩm cao, kèm mưa phùn và gió mùa đông bắc. Vì vậy chắn gió và chịu ẩm quan trọng không kém độ dày.
Len: ấm, thoáng và cách tránh ngứa
Sợi len có vảy nhỏ và độ xoăn tự nhiên, tạo nhiều túi khí. Len hút được lượng hơi ẩm khá lớn (độ hồi ẩm khoảng 13–16%) mà chưa có cảm giác ướt, nên vẫn ấm khi trời ẩm và ít bí hơn đồ tổng hợp khi bạn đi vào phòng có sưởi.
Chuyện ngứa phụ thuộc vào độ mảnh của sợi. Sợi len thô, đường kính lớn, đâm vào da gây cảm giác châm chích. Len merino — từ giống cừu merino — có sợi mảnh hơn nhiều nên mềm, ít ngứa, mặc sát da được. Cashmere từ lông tơ dê còn mảnh hơn, nhẹ và rất ấm. Người có da nhạy cảm hay bị ngứa với len có thể mặc một lớp cotton mỏng bên trong.
Lưu ý từ "len" ở Việt Nam còn được dùng cho mọi loại áo đan, kể cả áo đan bằng sợi acrylic. Acrylic nhẹ, rẻ, giữ màu tốt nhưng không hút ẩm như len, dễ xù và dễ tích tĩnh điện. Đọc nhãn thành phần để biết mình đang mua gì.
Dạ: áo khoác chắn gió kinh điển
Vải dạ là vải len được dệt rồi qua công đoạn cán nén (fulling) — làm ướt, nhiệt và chà xát để các sợi len co lại, kết chặt vào nhau. Kết quả là vải dày, mặt phẳng mịn, gần như không thấy sợi dệt, chắn gió rất tốt. Đây là chất liệu truyền thống của áo khoác dạ dài, áo măng tô.
Trên thị trường, vải dạ thường là len pha polyester, nylon hoặc acrylic với tỷ lệ khác nhau. Tỷ lệ len cao thì ấm hơn, mềm hơn, ít xù hơn; tỷ lệ tổng hợp cao thì nhẹ và bền với giặt hơn nhưng kém ấm, dễ xù ở nách và tay. Áo dạ dày nặng, không chịu được mưa lớn — gặp mưa phùn lâu dễ ngấm nước và nặng thêm.
Fleece và nỉ: nhẹ, ấm, dễ chăm
Fleece
Fleece (còn gọi là "polar fleece") là vải polyester dệt kim, một hoặc cả hai mặt được chải xù và xén đều tạo lớp lông dày. Vải này được một xưởng dệt ở Massachusetts (Mỹ) phát triển đầu thập niên 1980 như một vật liệu thay len cho đồ dã ngoại. Ưu điểm: rất nhẹ so với độ ấm, khô cực nhanh, giặt máy dễ, vẫn giữ ấm khi hơi ẩm. Nhược điểm: gió lùa qua dễ dàng nếu không có lớp ngoài; mặt vải chải kém dễ xù hạt; dễ tích tĩnh điện, hút bụi và lông thú.
Nỉ
Ở Việt Nam, "nỉ" là tên gọi khá rộng. Phổ biến nhất là vải nỉ bông dệt kim, mặt ngoài phẳng, mặt trong chải bông mềm, dùng may áo hoodie, áo sweater, quần jogger — thường là cotton pha polyester. Chữ "nỉ" cũng có khi chỉ loại vải nén ép (felt) dùng làm mũ, đồ thủ công. Khi mua áo nỉ, hãy hỏi thành phần và độ dày thay vì dựa vào tên.
Bảng so sánh các loại vải giữ ấm
| Vải | Độ ấm | Chắn gió | Khi ẩm, mưa phùn | Trọng lượng | Chăm sóc |
|---|---|---|---|---|---|
| Len, merino | Tốt | Kém nếu đan thưa | Vẫn khá ấm | Vừa | Giặt nhẹ, nước lạnh, dễ co nếu giặt nóng |
| Dạ len | Tốt | Rất tốt | Ngấm nước, nặng | Nặng | Thường giặt khô hoặc giặt tay cẩn thận |
| Fleece polyester | Tốt so với cân nặng | Kém | Khô nhanh, vẫn ấm | Rất nhẹ | Giặt máy dễ |
| Nỉ bông (cotton pha) | Vừa | Vừa | Lâu khô, mất ấm khi ướt | Vừa | Giặt máy dễ, có thể co |
| Áo phao lông vũ | Rất tốt | Tốt (nhờ vỏ ngoài) | Lông vũ ướt xẹp, mất ấm | Nhẹ | Giặt theo hướng dẫn, phơi khô kỹ, vỗ cho phồng |
| Áo phao bông tổng hợp | Tốt | Tốt (nhờ vỏ ngoài) | Giữ ấm tốt hơn lông vũ khi ẩm | Nhẹ – vừa | Giặt máy được, khô nhanh |
Kết hợp các vải cho mùa đông miền Bắc
Không loại vải nào làm được hết mọi việc. Cách dùng hiệu quả là giao cho mỗi loại một vai trò:
- Sát người: áo giữ nhiệt mỏng hoặc áo cotton, merino mỏng để thấm mồ hôi khi đi bộ, vào phòng ấm.
- Giữa: áo len, fleece hoặc nỉ — lớp nhốt không khí, tạo độ ấm chính.
- Ngoài: dạ để đi làm gọn gàng ngày khô; áo phao hoặc áo khoác có lớp chống gió, chống nước nhẹ cho ngày gió mùa, mưa phùn, đi xe máy.
Người đi xe máy hằng ngày ở Hà Nội thường thấy một áo phao mỏng hoặc áo khoác chắn gió bên ngoài một áo len hay fleece ấm hơn hẳn một áo dạ dày, vì gió khi chạy xe mới là thứ lấy hơi ấm nhanh nhất.
Áo giữ nhiệt mỏng: lớp trong nhỏ mà có võ
Áo giữ nhiệt mặc sát người là món được dùng rất nhiều ở miền Bắc. Có ba nhóm chính: loại polyester, acrylic hoặc viscose pha spandex dệt mỏng, ôm vừa, mặt trong chải nhẹ; loại len merino mỏng; và loại cotton dệt kim dày. Loại tổng hợp rẻ, nhanh khô, mỏng gọn dưới sơ mi nhưng có thể bí và giữ mùi khi đi bộ nhiều hay vào phòng có sưởi. Merino mỏng thoáng hơn, ít mùi hơn, nhưng cần giặt nhẹ. Cotton dễ chịu với da nhưng khi ra mồ hôi thì lâu khô, mất ấm. Chọn áo vừa ôm chứ không bó chặt — lớp không khí mỏng giữa da và vải chính là thứ giữ ấm.
Thử ngay với tủ đồ của bạn
- Bước 1 — Thử gió: áp từng chiếc áo khoác lên miệng và thổi mạnh. Thổi xuyên qua dễ là áo lọt gió — chỉ nên làm lớp giữa.
- Bước 2 — Đọc nhãn áo len, áo dạ: ghi tỷ lệ len. Chiếc nào ấm nhất, chiếc nào xù nhanh nhất? Bạn sẽ thấy mối liên hệ với thành phần.
- Bước 3 — Ghép lớp: ghép một áo lọt gió (len, fleece) với một áo chắn gió (phao, áo gió, dạ). Thử đi một vòng ngoài trời và so với khi mặc một áo dày duy nhất.
Câu hỏi thường gặp
Vải nỉ và vải dạ khác nhau thế nào?
Vải dạ là vải len dệt rồi cán nén chặt, dày, chắn gió, dùng may áo khoác. Vải nỉ ở Việt Nam thường là vải dệt kim chải bông mặt trong, cotton pha polyester, dùng may hoodie, áo sweater; nhẹ và mềm hơn nhưng chắn gió kém hơn dạ.
Fleece là vải gì?
Fleece là vải polyester dệt kim được chải xù tạo lớp lông dày. Vải rất nhẹ, ấm, khô nhanh và dễ giặt, nhưng gió lùa qua dễ nên hợp làm lớp giữa hoặc mặc trong áo khoác chắn gió.
Áo len có ấm hơn áo nỉ không?
Thường là có nếu cùng độ dày, vì len giữ nhiều không khí và vẫn ấm khi hơi ẩm. Tuy nhiên áo len đan thưa lọt gió, nên khi ra đường có gió cần thêm áo khoác bên ngoài.
Vì sao áo len lại gây ngứa?
Ngứa thường do sợi len thô, đường kính lớn châm vào da. Len merino và cashmere có sợi mảnh hơn nên mềm, ít ngứa. Người da nhạy cảm có thể mặc lớp cotton mỏng bên trong.
Mùa đông Hà Nội nên mặc áo dạ hay áo phao?
Áo dạ hợp ngày khô, đi làm cần gọn gàng. Ngày gió mùa, mưa phùn hoặc đi xe máy nhiều, áo phao hay áo khoác chắn gió bên ngoài một lớp len, fleece thường ấm và tiện hơn.