Mốt cũ quay lại vì nhiều lý do cùng lúc: thế hệ đang có tiền tiêu hoài niệm thời thơ ấu của mình, người trẻ thấy đồ của bố mẹ "mới lạ", ngành thời trang cần ý tưởng mới mà kho lịch sử thì sẵn có. Năm 1937, sử gia trang phục người Anh James Laver đưa ra một bảng mô tả cách người ta nhìn một kiểu mốt theo thời gian — từ "khiếm nhã" trước khi nó thành mốt đến "đẹp" sau 150 năm. Bảng này thường được gọi là "Luật Laver"; nó là một nhận xét sắc sảo, không phải quy luật khoa học.
James Laver và cuốn Taste and Fashion
James Laver (1899–1975) là người phụ trách tranh in, tranh vẽ và hội hoạ tại Bảo tàng Victoria và Albert (V&A) ở London, đồng thời viết nhiều sách về lịch sử trang phục. Trong cuốn Taste and Fashion xuất bản năm 1937, ông đưa ra một thang thời gian mô tả thái độ của công chúng với cùng một kiểu trang phục, tính theo khoảng cách với thời điểm nó là mốt.
Bảng "Luật Laver"
| Khoảng cách với lúc là mốt | Cách người ta nhìn kiểu đồ đó |
|---|---|
| 10 năm trước | Khiếm nhã (indecent) |
| 5 năm trước | Trơ trẽn (shameless) |
| 1 năm trước | Táo bạo, khác người (outré, daring) |
| Hiện tại | Hợp thời, sành điệu (smart) |
| 1 năm sau | Quê mùa, lỗi thời (dowdy) |
| 10 năm sau | Xấu xí (hideous) |
| 20 năm sau | Lố bịch (ridiculous) |
| 30 năm sau | Buồn cười, thú vị (amusing) |
| 50 năm sau | Cổ kính, lạ mắt (quaint) |
| 70 năm sau | Duyên dáng (charming) |
| 100 năm sau | Lãng mạn (romantic) |
| 150 năm sau | Đẹp (beautiful) |
Điểm tinh tế của bảng này là giai đoạn 10–20 năm: đó là lúc một kiểu đồ bị chê nhiều nhất, vì nó còn quá gần, gợi lại những bức ảnh "ngượng ngùng" của chính mình. Qua mốc khoảng 30 năm, nó bắt đầu trở thành thú vị — và đó cũng là lúc nó dễ quay lại thành mốt.
Vòng quay 20–30 năm: vì sao lại là con số ấy
Người làm thời trang và người nghiên cứu văn hoá hay nói đến một chu kỳ hồi sinh khoảng 20–30 năm. Lý giải phổ biến có ba vế:
- Hoài niệm tuổi thơ: người khoảng 25–35 tuổi có thu nhập, có tiếng nói trong truyền thông và thiết kế; họ tìm lại hình ảnh thời thơ ấu — tức là thời trang của 20–30 năm trước.
- Đủ xa để thấy lạ: với người trẻ hơn, đồ của thế hệ bố mẹ đủ xa để trông mới, chưa bị gắn với kỷ niệm ngượng ngùng.
- Kho ý tưởng sẵn có: nhà thiết kế, đội nghiên cứu xu hướng tìm cảm hứng từ lưu trữ, đồ cũ, phim ảnh của các thập kỷ trước.
Đây là cách giải thích hợp lý, không phải định luật. Có kiểu đồ quay lại sau 15 năm, có kiểu 40 năm, có kiểu chưa bao giờ quay lại.
Những lần hồi sinh dễ thấy
Thập niên 1970 trở lại trong thập niên 1990
Quần ống loe, áo hoạ tiết hoa, gam màu nâu cam, giày đế xuồng của thập niên 1970 xuất hiện lại khá rõ trong thập niên 1990, với dáng gọn hơn và vải mới hơn.
Thập niên 1990 – đầu 2000 trở lại từ khoảng cuối thập niên 2010
Quần jeans ống rộng, áo croptop, giày đế thô, kính gọng mảnh, phong cách Y2K của đầu những năm 2000 trở lại mạnh mẽ trong giới trẻ, đúng khoảng 20 năm sau. Chuyên mục phong cách thời trang có bài riêng về Y2K.
Những món "không bao giờ đi"
Áo sơ mi trắng, quần jeans xanh ống đứng, áo trench coat, áo len cổ tròn, giày loafer — những món "kinh điển" ít khi biến mất hẳn mà chỉ đổi chi tiết: bản cổ to nhỏ, ống quần rộng hẹp, độ dài vạt áo. Đó là lý do lời khuyên xây tủ đồ thường bắt đầu từ các món này.
Hồi sinh không bao giờ là bản sao
Mỗi lần mốt cũ quay lại, nó được "dịch" sang ngôn ngữ của hiện tại: vải khác (thêm co giãn, nhẹ hơn), dáng khác (thoải mái hơn), cách phối khác (pha với đồ hiện đại thay vì mặc nguyên bộ). Quần ống loe năm 2020 không giống hệt quần ống loe năm 1975. Hiểu điều này giúp bạn mặc đồ "retro" mà không thành hoá trang: lấy một món của thời cũ, phối với phần còn lại của hiện tại.
Những giới hạn của "Luật Laver"
- Không có dữ liệu đo đếm: Laver đưa ra bảng dựa trên quan sát và hiểu biết của một sử gia, không phải khảo sát thống kê.
- Dựa trên xã hội Anh và phương Tây: tốc độ chuyển mốt ở mỗi nền văn hoá, mỗi thời kỳ khác nhau.
- Thời đại mạng xã hội: ngày nay xu hướng có thể lên xuống trong vài tháng; nhiều thập kỷ "hồi sinh" song song cùng lúc. Vòng quay vẫn còn, nhưng nhanh và chồng chéo hơn.
Vì vậy hãy coi "Luật Laver" như một lăng kính để hiểu thái độ của chính mình với quần áo cũ, chứ đừng dùng nó để dự đoán chính xác năm nào món nào sẽ thành mốt.
Thử ngay với tủ đồ của bạn
- Mở ảnh cũ của bố mẹ (hoặc của chính bạn 10–20 năm trước) và ghi ra ba món đồ: món nào bây giờ trông "xấu xí", món nào trông "thú vị"? Bạn sẽ thấy bảng của Laver ứng nghiệm trên chính cảm nhận của mình.
- Chia tủ đồ thành ba nhóm: món kinh điển (giữ lâu), món theo mốt mà bạn vẫn thích (giữ và mặc), món theo mốt bạn không còn mặc (cho, bán, đổi).
- Đừng giữ tất cả để chờ mốt quay lại: khi nó quay lại, dáng và chất liệu thường đã khác. Chỉ giữ món thật sự chất lượng tốt hoặc có kỷ niệm.
- Phối một món retro với phần còn lại hiện đại: áo len hoạ tiết của mẹ với quần jeans ống đứng, sơ mi hoạ tiết của bố với quần short trơn.
Góc nhìn hôm nay
Hiểu vòng quay của mốt giúp bớt chạy theo. Một món đồ đang "nóng" có thể thành "quê" sau một năm, nhưng món bạn thật sự thích và mặc nhiều sẽ không bao giờ lỗi thời với chính bạn. Mua ít mà chọn kỹ, giữ đồ tốt lâu, và tìm trong tủ của người thân trước khi mua đồ "retro" mới là cách tận dụng chính quy luật ấy. Muốn đọc thêm, các sách của James Laver về lịch sử trang phục vẫn được tái bản; bảo tàng V&A nơi ông từng làm việc có kho tư liệu trang phục trực tuyến rất lớn.
Câu hỏi thường gặp
Luật Laver là gì?
Luật Laver là bảng do sử gia trang phục James Laver đưa ra trong cuốn Taste and Fashion năm 1937, mô tả cách công chúng nhìn một kiểu mốt theo thời gian: khiếm nhã trước khi thành mốt, sành điệu khi là mốt, xấu xí sau 10 năm, thú vị sau 30 năm, đẹp sau 150 năm. Đây là nhận xét, không phải quy luật khoa học.
Vì sao thời trang cũ quay lại?
Thường vì thế hệ đang có tiền hoài niệm thời thơ ấu, người trẻ thấy đồ thế hệ trước mới lạ, và nhà thiết kế lấy cảm hứng từ lịch sử. Mỗi lần quay lại, mốt cũ được điều chỉnh về vải, dáng và cách phối cho hợp hiện tại.
Bao nhiêu năm thì mốt cũ quay lại?
Người ta hay nói đến chu kỳ khoảng 20–30 năm. Đây chỉ là con số tham khảo; có kiểu đồ quay lại sớm hơn, muộn hơn hoặc không bao giờ quay lại, nhất là khi mạng xã hội làm xu hướng thay đổi rất nhanh.
James Laver là ai?
James Laver (1899–1975) là sử gia trang phục người Anh, từng phụ trách bộ sưu tập tranh in, tranh vẽ và hội hoạ tại Bảo tàng Victoria và Albert ở London. Ông viết nhiều sách phổ biến về lịch sử thời trang.
Có nên giữ quần áo cũ chờ mốt quay lại không?
Chỉ nên giữ những món chất lượng tốt, bạn vẫn thích hoặc có kỷ niệm. Khi mốt quay lại, dáng và chất liệu thường đã khác, nên giữ mọi thứ chỉ làm chật tủ.
