Quần áo xù lông vì ma sát kéo các đầu xơ ra khỏi sợi rồi vo thành hạt; co rút vì sợi và vải "nhả" lực căng từ lúc dệt khi gặp nước, nhiệt và va đập; bai giãn vì vải dệt kim bị kéo dài khi ướt nặng hoặc sợi co giãn spandex đã lão hoá. Cả ba đều phòng được phần lớn bằng những việc đơn giản: chọn vải phù hợp, lộn trái khi giặt, giặt nhẹ bằng nước lạnh, không sấy nóng và phơi đúng cách cho từng loại đồ.
Xù lông: vì sao và ở đâu
Mỗi sợi vải được xe từ rất nhiều xơ ngắn. Khi vải bị cọ xát, đầu xơ lòi ra ngoài, quấn vào nhau thành những hạt nhỏ — người trong ngành gọi là "pilling". Hạt xù thường xuất hiện ở chỗ cọ nhiều: nách, mặt trong đùi, cổ tay, chỗ đeo túi chéo, phần lưng tựa ghế.
Loại vải nào dễ xù?
- Xơ ngắn, sợi xe lỏng xù nhiều hơn xơ dài, sợi xe chặt. Cotton chải kỹ ít xù hơn cotton chải thô.
- Vải dệt kim lỏng, mặt xốp (áo len, áo nỉ, áo thun mỏng) xù nhiều hơn vải dệt thoi chặt.
- Vải pha sợi tổng hợp như polyester, acrylic: hạt xù hình thành và bám lại vì sợi tổng hợp rất dai, giữ chặt hạt trên bề mặt. Với len hay cotton thuần, hạt xù yếu hơn và thường tự rụng dần.
Ngành dệt có phép thử độ xù trong phòng thí nghiệm, chấm theo thang cấp độ từ nhiều đến ít xù. Người mua không xem được kết quả đó, nhưng có thể tự đoán: vải mặt mịn, sợi xe chặt, tỷ lệ sợi tổng hợp không quá cao thường bền mặt hơn.
Co rút: ba kiểu co khác nhau
| Kiểu co | Cơ chế | Hay gặp ở | Phòng thế nào |
|---|---|---|---|
| Co do giãn ứng suất | Lúc dệt, sợi bị kéo căng; gặp nước, sợi "thả lỏng" và co về | Cotton, lanh, viscose chưa xử lý chống co | Chọn vải đã xử lý co trước; giặt lạnh lần đầu |
| Co do nỉ hoá (felting) | Vảy trên sợi len móc vào nhau khi gặp nước ấm + va đập, vải dày lên và nhỏ lại | Len, cashmere, lông động vật | Giặt tay hoặc chế độ len, nước lạnh, không vò, không sấy |
| Co do nhiệt | Nhiệt cao làm sợi co lại hoặc biến dạng | Viscose, đồ pha tổng hợp, spandex | Không sấy nóng, ủi nhiệt thấp |
Co do giãn ứng suất thường xảy ra mạnh nhất ở vài lần giặt đầu rồi ổn định. Co do nỉ hoá thì không đảo ngược được — một chiếc áo len bị giặt nóng và vò mạnh có thể thu nhỏ hẳn và cứng như dạ.
Với cotton, viscose đã co nhẹ, có thể thử làm ẩm vải, nhẹ nhàng kéo về kích thước cũ rồi phơi phẳng. Cách này đôi khi lấy lại được một phần, không chắc chắn với mọi loại vải.
Bai giãn: cổ áo, đầu gối và gấu áo len
Vải dệt kim bị kéo khi ướt
Vải dệt kim (áo thun, áo len, váy thun) gồm những vòng sợi móc vào nhau, nên co giãn tốt nhưng cũng dễ bị kéo dài. Khi ướt, vải nặng gấp nhiều lần; treo lên móc hay kẹp ở vai, trọng lượng nước kéo vải dài ra và để lại "vai nhọn", thân áo dài thòng.
Cổ áo thun bị bai
Bo cổ bị kéo mỗi lần chui đầu, mỗi lần kéo áo ra bằng cổ, và khi phơi treo bằng cổ. Bo cổ có pha spandex giữ dáng lâu hơn; bo cổ chỉ cotton dễ "loe" sau vài tháng.
Spandex lão hoá
Spandex (elastane) là thứ giúp quần jeans, quần âu, đồ tập hồi lại dáng. Nhưng sợi này yếu dần theo thời gian, nhanh hơn khi gặp nhiệt cao (sấy, ủi nóng, phơi nắng gắt), clo (thuốc tẩy, nước hồ bơi), mồ hôi và dầu (kem chống nắng, kem dưỡng). Khi spandex mỏi, quần bai đầu gối, đũng, cạp lỏng — không giặt nào khôi phục được.
Viscose yếu khi ướt
Viscose mất một phần đáng kể độ bền khi ướt, nên vắt xoắn hay treo váy viscose dài ướt sũng dễ làm biến dạng.
Bảng phòng ngừa cho từng loại đồ
| Loại đồ | Phòng xù | Phòng co | Phòng bai |
|---|---|---|---|
| Áo thun cotton | Lộn trái, giặt chung đồ nhẹ | Nước lạnh hoặc ấm, không sấy nóng | Phơi vắt ngang hoặc móc từ gấu, không kéo cổ khi cởi |
| Áo len, cardigan | Túi giặt, chế độ len hoặc giặt tay | Nước lạnh, không vò, không sấy | Phơi phẳng trên mặt lưới; gấp cất, không treo móc lâu |
| Áo nỉ, hoodie | Lộn trái, không giặt chung jeans, khoá dán | Nước lạnh, sấy nhẹ hoặc phơi | Phơi vắt ngang |
| Jeans co giãn, quần âu | Lộn trái | Không sấy nóng | Tránh nhiệt cao, thuốc tẩy; luân phiên, không mặc liên tục nhiều ngày |
| Váy, áo viscose | Túi giặt | Nước lạnh, không sấy | Không vắt xoắn; phơi trên móc to bản, kéo nhẹ cho thẳng |
| Đồ tập có spandex | Lộn trái, không giặt chung khăn bông | Không sấy nóng | Giặt sớm sau khi tập, tránh nước xả vải đặc |
Xử lý khi đồ đã xù
- Máy cắt lông xù: đặt vải lên mặt phẳng, kéo căng nhẹ, rà máy theo vòng tròn nhỏ, lực nhẹ. Đừng rà mãi một chỗ vì có thể làm mỏng vải.
- Đá chải lông xù hoặc lược mịn: hợp với áo len, chải theo một chiều.
- Dao cạo: chỉ dùng cho vải dày, kéo căng vải và rà rất nhẹ; dễ làm thủng nếu không cẩn thận.
- Không nên kéo tay từng hạt với vải tổng hợp, vì có thể kéo theo cả sợi, làm vải xơ thêm.
Cổ áo thun đã bai khó phục hồi hoàn toàn. Tiệm sửa đồ có thể thay bo cổ mới hoặc may chỉnh lại, nhất là với áo thun chất lượng tốt mà bạn muốn giữ.
Đọc nhãn và thử vải khi mua để đỡ thất vọng
Phòng xù, co, bai bắt đầu từ lúc chọn. Vài phép thử nhỏ ở cửa hàng:
- Chà nhẹ hai mặt vải vào nhau vài lần: vải xù lông tơ ngay thì khả năng cao sẽ xù hạt sau vài tuần.
- Kéo nhẹ bo cổ, gấu tay áo thun rồi thả ra: bo về dáng ngay là tốt; bo chậm hồi hoặc loe là dấu hiệu sẽ bai sớm.
- Kéo giãn quần co giãn ở đầu gối: vải hồi nhanh, không để lại vết phồng là spandex còn tốt.
- Đọc nhãn chăm sóc: món ghi "chỉ giặt tay" hay "giặt khô" mà bạn biết mình sẽ ném vào máy giặt thì nhiều khả năng sẽ co hoặc biến dạng.
- Hỏi về xử lý chống co với đồ cotton, lanh, viscose; nếu không chắc, chọn size thoải mái một chút cho đồ cotton thuần.
Thử ngay với tủ đồ của bạn
- Bước 1: lấy ra ba món đang bị xù, co hoặc bai nhiều nhất. Đọc nhãn thành phần và nhớ lại cách bạn giặt, phơi chúng.
- Bước 2: đối chiếu với bảng trên để tìm nguyên nhân có khả năng nhất — ví dụ áo len phơi bằng móc, quần co giãn hay phơi nắng gắt.
- Bước 3: đổi đúng một thói quen trong tuần này (lộn trái khi giặt, phơi vắt ngang áo len, bỏ sấy nóng). Một thói quen nhỏ áp cho cả tủ đồ thường kéo dài đời quần áo rõ rệt.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao quần áo bị xù lông?
Do ma sát kéo đầu xơ ra khỏi sợi rồi vo thành hạt nhỏ. Vải dệt kim lỏng, xơ ngắn và vải pha sợi tổng hợp dễ xù hơn; sợi tổng hợp còn giữ chặt hạt xù trên bề mặt.
Làm sao để áo không bị xù lông?
Lộn trái khi giặt, cho vào túi giặt, không giặt chung với đồ thô ráp như jeans hay đồ có khoá dán, chọn chế độ giặt nhẹ và hạn chế sấy. Khi mua, ưu tiên vải mặt mịn, sợi xe chặt.
Áo len bị co có làm giãn lại được không?
Nếu co do nỉ hoá vì giặt nóng và vò mạnh thì gần như không đảo ngược được. Co nhẹ đôi khi có thể kéo lại một phần khi vải còn ẩm, nhưng kết quả không chắc chắn.
Vì sao cổ áo thun bị bai?
Bo cổ bị kéo khi chui đầu, khi kéo áo ra bằng cổ và khi phơi treo bằng cổ lúc vải ướt nặng. Phơi vắt ngang, cởi áo từ gấu và chọn áo có bo cổ pha spandex giúp cổ giữ dáng lâu hơn.
Quần jeans co giãn bị bai đầu gối phải làm sao?
Bai do spandex đã lão hoá thì không giặt nào khôi phục được hoàn toàn. Để phòng, tránh sấy nóng, ủi nóng, thuốc tẩy và luân phiên mặc để vải có thời gian hồi dáng.
