Ở phương Tây, phụ nữ mặc quần dài từng bị coi là lố lăng, thậm chí trái quy định: Paris có một sắc lệnh từ năm 1800 buộc phụ nữ xin phép cảnh sát nếu muốn mặc quần, và văn bản ấy chỉ chính thức bị tuyên bố hết hiệu lực năm 2013. Quần dài dần được chấp nhận qua xe đạp cuối thế kỷ 19, công việc nhà máy và thể thao đầu thế kỷ 20, điện ảnh thập niên 1930, rồi thời trang thập niên 1960–1970. Trong khi đó, ở Việt Nam và nhiều nước châu Á, phụ nữ mặc quần từ lâu — câu chuyện vì thế có hai mặt rất khác nhau.
Châu Á: quần là chuyện bình thường từ lâu
Trước khi kể chuyện phương Tây, cần đặt lại góc nhìn. Ở nhiều vùng châu Á — từ Trung Á, Ba Tư, Ấn Độ đến Trung Hoa, Việt Nam — phụ nữ mặc quần dưới áo dài hoặc áo ngắn là phổ biến từ nhiều thế kỷ. Áo dài Việt Nam luôn đi cùng chiếc quần: quần lĩnh đen, về sau là quần trắng. Áo bà ba miền Nam cũng đi với quần. Vì vậy, "phụ nữ được mặc quần" là cuộc đấu tranh của phương Tây, không phải câu chuyện toàn cầu.
Chuyện váy và quần ở Việt Nam
Ở Bắc Bộ xưa, phụ nữ phổ biến mặc váy (váy đụp, váy sồi), trong khi phụ nữ ở Đàng Trong mặc quần. Đời vua Minh Mạng (khoảng thập niên 1820–1830), triều Nguyễn ban lệnh buộc phụ nữ Bắc Hà bỏ váy, mặc quần cho thống nhất y phục. Lệnh ấy để lại câu ca dao quen thuộc: "Tháng Tám có chiếu vua ra / Cấm quần không đáy người ta hãi hùng" — "quần không đáy" là cách gọi đùa chiếc váy. Năm ban lệnh chính xác được các tài liệu ghi khác nhau, và việc thực thi ở thôn quê kéo dài, không triệt để; nhiều nơi phụ nữ vẫn mặc váy tới đầu thế kỷ 20. Chi tiết về các đợt đổi y phục thời chúa Nguyễn được bàn ở chuyên mục trang phục truyền thống.
Phương Tây: quần là đồ của đàn ông
Trong văn hoá châu Âu nhiều thế kỷ, quần (breeches, rồi trousers) gắn với nam giới, váy gắn với nữ giới. Phụ nữ mặc quần bị xem là vượt qua ranh giới giới tính, có khi bị coi là lừa đảo, giả trang. Có những phụ nữ mặc đồ nam để làm việc, đi lại an toàn, hay theo đuổi nghề nghiệp mà phụ nữ không được nhận — nhưng đó là ngoại lệ, phải lén lút.
Ngày 7/11/1800, quận trưởng cảnh sát Paris ra sắc lệnh yêu cầu phụ nữ muốn mặc quần phải xin phép. Cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20, văn bản được nới để cho phép mặc quần khi đi xe đạp hoặc cưỡi ngựa. Sắc lệnh từ lâu không còn được áp dụng, nhưng phải đến năm 2013, Bộ trưởng phụ trách quyền phụ nữ của Pháp mới chính thức tuyên bố nó không còn hiệu lực vì trái với nguyên tắc bình đẳng.
Bloomers và phong trào cải cách trang phục
Đầu thập niên 1850 ở Mỹ, Elizabeth Smith Miller mặc một bộ đồ gồm váy ngắn tới dưới gối, bên trong là quần túm ở cổ chân kiểu Thổ Nhĩ Kỳ. Amelia Bloomer, biên tập viên tờ báo phụ nữ The Lily, cổ vũ nhiệt tình trên báo, và bộ đồ được gọi theo tên bà: "bloomers". Những nhà vận động quyền phụ nữ như Elizabeth Cady Stanton cũng mặc một thời gian. Bộ đồ bị chế giễu dữ dội, đến mức nhiều người bỏ vì sợ sự chú ý làm hỏng mục tiêu lớn hơn là quyền bầu cử.
Xe đạp: chiếc máy giải phóng
Thập niên 1890, xe đạp an toàn (hai bánh bằng nhau, xích truyền động) bùng nổ ở châu Âu và Mỹ. Đạp xe với váy dài, nhiều lớp là vừa khó vừa nguy hiểm. Phụ nữ đạp xe mặc bloomers, váy chia ống (divided skirt), quần túm. Xe đạp cho phụ nữ một phương tiện tự đi lại, và kéo theo đòi hỏi quần áo thực tế hơn. Đây là lý do sắc lệnh Paris phải ngoại lệ cho người đi xe đạp.
Thế kỷ 20: từ công xưởng đến sàn diễn
Lao động và thể thao
Đầu thế kỷ 20, phụ nữ làm việc ở nhà máy, nông trại, hầm mỏ mặc quần yếm, quần dài vì lý do an toàn. Thể thao — leo núi, trượt tuyết, đạp xe — cũng cần quần. Trong thập niên 1940, khi rất nhiều phụ nữ vào làm ở nhà máy, quần lao động trở nên quen mắt trên đường phố.
Điện ảnh thập niên 1930
Thập niên 1930, các ngôi sao như Marlene Dietrich và Katharine Hepburn xuất hiện trong quần ống rộng, vest nam cả trên phim lẫn ngoài đời. Hình ảnh đó gây xôn xao, nhưng gắn quần dài nữ với vẻ thanh lịch, tự tin chứ không chỉ là đồ lao động.
Thập niên 1960–1970
Năm 1966, Yves Saint Laurent giới thiệu "Le Smoking" — bộ tuxedo cho phụ nữ, một mốc được nhắc nhiều trong lịch sử thời trang. Có những nhà hàng sang trọng thời ấy vẫn từ chối phục vụ phụ nữ mặc quần. Thập niên 1970, quần ống loe, quần jeans và bộ vest quần (pantsuit) trở thành đồ thường ngày và đồ công sở của phụ nữ ở nhiều nước.
Những rào cản cuối cùng
Một số quy định kéo dài lâu hơn ta tưởng. Ở Thượng viện Mỹ, phụ nữ chỉ được mặc quần ra phòng họp từ năm 1993. Nhiều trường học, công sở trên thế giới từng (và có nơi vẫn) quy định nữ sinh, nữ nhân viên chỉ mặc váy.
Mốc thời gian quần dài cho phụ nữ ở phương Tây
| Thời điểm | Sự kiện |
|---|---|
| 7/11/1800 | Sắc lệnh cảnh sát Paris yêu cầu phụ nữ xin phép khi mặc quần |
| Đầu thập niên 1850 | "Bloomers" ra đời ở Mỹ, gắn tên Amelia Bloomer |
| Năm 1881 | Hội Trang phục Hợp lý ở London cổ vũ quần áo thực tế hơn |
| Thập niên 1890 | Cơn sốt xe đạp, phụ nữ mặc quần túm, váy chia ống |
| Thập niên 1930 | Ngôi sao điện ảnh mặc quần ống rộng, vest |
| Thập niên 1940 | Quần lao động phổ biến khi nhiều phụ nữ làm ở nhà máy |
| Năm 1966 | Bộ tuxedo nữ "Le Smoking" ra mắt ở Paris |
| Thập niên 1970 | Vest quần thành đồ công sở của phụ nữ |
| Năm 1993 | Thượng viện Mỹ cho phép phụ nữ mặc quần trong phòng họp |
| Năm 2013 | Pháp tuyên bố sắc lệnh năm 1800 hết hiệu lực |
Thử ngay với tủ đồ của bạn
- Bộ vest quần: nếu có một chiếc blazer và một chiếc quần âu cùng tông, bạn đã có "pantsuit". Mặc với áo thun trơn cho ngày thường, với sơ mi lụa cho dịp trang trọng.
- Quần ống rộng cạp cao kiểu thập niên 1930–1970: phối với áo sơ vin gọn để cân tỷ lệ, giày có chút đế giúp ống quần rủ đẹp.
- Quần váy (culottes): nằm giữa quần và váy, tiện cho người đi xe máy hằng ngày — chính là tinh thần "váy chia ống" của thế kỷ 19.
- Không có quy tắc giới tính: quần hay váy, mặc thứ phù hợp công việc, thời tiết và khiến bạn thoải mái.
Góc nhìn hôm nay
Lịch sử quần dài cho phụ nữ phương Tây cho thấy quần áo có thể bị biến thành công cụ quy định ai được làm gì. Mỗi bước tiến của chiếc quần đi cùng một bước tiến về tự do đi lại, làm việc, chơi thể thao. Đặt cạnh lịch sử Việt Nam — nơi chiếc quần dưới tà áo dài là chuyện tự nhiên — ta thấy chuẩn mực trang phục mang tính văn hoá chứ không phải "tự nhiên". Muốn tìm hiểu thêm, các bộ sưu tập trực tuyến của V&A và The Museum at FIT có nhiều tư liệu về bloomers, đồ đạp xe và vest nữ thế kỷ 20; với Việt Nam, cuốn Ngàn năm áo mũ của Trần Quang Đức là nguồn đọc tốt về y phục qua các triều đại.
Câu hỏi thường gặp
Phụ nữ bắt đầu mặc quần từ khi nào?
Ở nhiều nước châu Á, trong đó có Việt Nam, phụ nữ mặc quần từ nhiều thế kỷ. Ở phương Tây, quần dài nữ được chấp nhận dần từ cuối thế kỷ 19 nhờ xe đạp, rồi phổ biến hẳn từ thập niên 1960–1970.
Có thật Paris cấm phụ nữ mặc quần không?
Có một sắc lệnh cảnh sát Paris ngày 7/11/1800 yêu cầu phụ nữ xin phép nếu muốn mặc quần. Sắc lệnh từ lâu không còn áp dụng, và năm 2013 chính phủ Pháp chính thức tuyên bố nó hết hiệu lực.
Bloomers là gì?
Bloomers là bộ đồ gồm váy ngắn tới dưới gối và quần túm ở cổ chân, xuất hiện ở Mỹ đầu thập niên 1850. Tên gọi lấy theo Amelia Bloomer, người cổ vũ nó trên tờ báo phụ nữ của mình.
Vì sao vua Minh Mạng bắt phụ nữ Bắc Hà mặc quần?
Triều Nguyễn muốn thống nhất y phục trong cả nước theo kiểu phổ biến ở Đàng Trong, nơi phụ nữ mặc quần. Lệnh để lại câu ca dao "Tháng Tám có chiếu vua ra, cấm quần không đáy người ta hãi hùng". Năm ban lệnh được ghi khác nhau và việc thực thi không triệt để.
Le Smoking là gì?
Le Smoking là bộ tuxedo dành cho phụ nữ do Yves Saint Laurent giới thiệu ở Paris năm 1966. Nó được coi là một mốc quan trọng đưa vest quần thành trang phục thanh lịch của phụ nữ.
