Giày sneaker có được là nhờ cao su lưu hoá — quy trình Charles Goodyear được cấp bằng sáng chế ở Mỹ năm 1844, biến cao su từ thứ chảy nhão khi nóng, giòn khi lạnh thành vật liệu bền, đàn hồi. Từ đôi giày vải đế cao su đi biển thế kỷ 19, sneaker đi qua sân thể thao, sân bóng rổ, văn hoá hip hop, rồi trở thành món giày phổ biến nhất và cả một thị trường sưu tầm. Câu chuyện của nó là câu chuyện vật liệu, thể thao và âm nhạc đan vào nhau.
Cao su lưu hoá: nền móng của mọi đôi sneaker
Cao su tự nhiên được người châu Âu biết đến từ châu Mỹ, nhưng suốt nhiều thập kỷ nó gần như vô dụng cho giày dép: mùa hè dính nhớp, bốc mùi; mùa đông cứng và nứt. Charles Goodyear, một nhà phát minh người Mỹ, thử nghiệm nhiều năm và phát hiện rằng đun cao su với lưu huỳnh sẽ cho ra vật liệu ổn định — gọi là lưu hoá (vulcanization). Ông được cấp bằng sáng chế Mỹ năm 1844. Ở Anh, Thomas Hancock cũng đăng ký sáng chế tương tự gần như cùng thời, và hai bên có tranh chấp về quyền ưu tiên.
Cao su lưu hoá mở đường cho đế giày dẻo, bám, chống nước. Đến nay, nhiều đôi giày vải vẫn làm theo cách "vulcanized": dán đế cao su vào thân vải rồi đưa vào lò hấp để lưu hoá liền một khối.
Plimsoll và "sneaker": những cái tên đầu tiên
Ở Anh thế kỷ 19, giày vải đế cao su mỏng được dùng khi đi biển, chơi trên bãi cát. Người Anh gọi là plimsoll. Cách giải thích phổ biến cho tên gọi là đường viền cao su chạy quanh mép đế trông giống "đường Plimsoll" — vạch mớn nước vẽ trên thân tàu biển; nước ngập quá đường viền là chân ướt.
Ở Mỹ, chữ "sneaker" thường được giải thích là từ động từ sneak (đi rón rén): đế cao su êm đến mức người đi lại không phát ra tiếng như giày da đế cứng. Chữ này lan rộng đầu thế kỷ 20 khi giày đế cao su được sản xuất hàng loạt và quảng cáo rầm rộ.
Sân bóng rổ, đường chạy và các thương hiệu thể thao
Năm 1917, một mẫu giày bóng rổ cổ cao bằng vải đế cao su được tung ra ở Mỹ; về sau nó mang tên cầu thủ – người bán hàng Chuck Taylor và trở thành một trong những đôi giày bán chạy nhất lịch sử. Giày cổ cao để đỡ cổ chân, đế phẳng để bám sàn gỗ.
Ở Đức, anh em Adolf (Adi) và Rudolf Dassler làm giày thể thao ở thị trấn Herzogenaurach từ thập niên 1920. Giày chạy có đinh của họ được nhiều vận động viên dùng; Jesse Owens được cho là đã mang giày Dassler tại Thế vận hội Berlin 1936. Năm 1948, hai anh em tách ra lập hai công ty riêng, cùng ở một thị trấn — một trong những cuộc chia tay nổi tiếng nhất ngành giày.
Thập niên 1970, cơn sốt chạy bộ ở Mỹ đòi hỏi giày đệm tốt hơn. Huấn luyện viên điền kinh Bill Bowerman ở Đại học Oregon được kể là đã thử đổ cao su vào khuôn bánh quế (waffle) của gia đình để làm đế bám — đế waffle trở thành biểu tượng. Từ đây, công nghệ đệm (bọt EVA, túi khí, gel…) trở thành cuộc đua giữa các hãng.
Văn hoá đường phố và sưu tầm
Thập niên 1980, sneaker rời sân thể thao để thành tuyên ngôn văn hoá. Năm 1985, dòng giày bóng rổ mang tên Michael Jordan ra mắt và tạo ra mô hình "giày chữ ký" của vận động viên. Năm 1986, nhóm hip hop Run-DMC phát hành bài hát "My Adidas", ca ngợi đôi giày họ đi không buộc dây — một trong những lần đầu nghệ sĩ âm nhạc và hãng giày hợp tác chính thức.
Từ đó hình thành văn hoá sưu tầm: phiên bản giới hạn, bản phối màu đặc biệt, xếp hàng mua giày ngày phát hành, và thị trường bán lại. Sneaker trở thành món đồ có câu chuyện, có "phả hệ", được giữ trong hộp như đồ sưu tập — điều không ai tưởng tượng được với đôi giày vải đi biển thế kỷ 19.
"Giày bata" và giày vải ở Việt Nam
Người Việt nhiều thế hệ gọi giày vải đế cao su là "giày bata". Tên gọi này thường được giải thích là từ hãng giày Bata gốc Tiệp Khắc, có mặt ở Đông Dương từ thời Pháp thuộc, rồi thành danh từ chung. Giày vải đế cao su sản xuất trong nước từng là giày đi học, đi làm, đi tập thể dục quen thuộc của bao thế hệ. Ngày nay chữ "sneaker" phổ biến trong giới trẻ thành phố, nhưng "giày bata" vẫn còn trong lời nói hằng ngày.
Mốc thời gian giày sneaker
| Thời điểm | Sự kiện |
|---|---|
| Năm 1844 | Charles Goodyear được cấp bằng sáng chế Mỹ về cao su lưu hoá |
| Nửa sau thế kỷ 19 | Giày vải đế cao su (plimsoll) dùng khi đi biển, chơi thể thao ở Anh |
| Năm 1917 | Ra mắt mẫu giày bóng rổ cổ cao bằng vải ở Mỹ; chữ "sneaker" phổ biến |
| Thập niên 1920–1930 | Anh em Dassler làm giày thể thao ở Đức; giày chạy có đinh tại Thế vận hội 1936 |
| Năm 1948 | Anh em Dassler tách thành hai công ty |
| Thập niên 1970 | Cơn sốt chạy bộ; đế waffle và công nghệ đệm |
| Năm 1985–1986 | Giày chữ ký vận động viên; hợp tác giữa nghệ sĩ hip hop và hãng giày |
| Từ thập niên 2000 | Văn hoá sưu tầm, phiên bản giới hạn, thị trường bán lại trực tuyến |
Đọc một đôi sneaker: các phần chính
- Thân giày (upper): vải canvas, da, da lộn, lưới, vải dệt kim liền khối. Canvas và lưới thoáng hợp trời nóng; da dễ lau nhưng bí hơn.
- Đế giữa (midsole): lớp đệm, thường là bọt EVA hay cao su. Đây là phần xẹp dần theo thời gian.
- Đế ngoài (outsole): cao su chạm đất, có hoa văn bám.
- Kiểu đế: đế lưu hoá (vulcanized) mỏng, dẻo, hay gặp ở giày vải; đế cupsole là đế đúc sẵn dạng khay, khâu hoặc dán với thân, dày và đỡ chân hơn.
Thử ngay với tủ đồ của bạn
- Bẻ cong đôi giày ở phần mũi: gập dễ là đế lưu hoá mỏng, hợp đi bộ nhẹ; cứng khó gập là cupsole hoặc đế đệm dày, hợp đi lại nhiều.
- Nhìn đế giữa từ bên hông: nếu thấy nếp nhăn sâu, xẹp lệch một bên, đệm đã mỏi — đi tiếp lâu ngày có thể mỏi chân. Đau chân kéo dài thì nên đi khám.
- Phân vai: sneaker trắng da trơn dễ phối với quần âu, chân váy midi khi đi làm thoải mái; giày vải màu để đi chơi; giày chạy bộ để chạy bộ.
- Thay dây giày khi dây sờn hoặc ố: một đôi dây mới làm đôi giày trông mới hẳn, rẻ hơn mua giày.
Góc nhìn hôm nay
Sneaker là ví dụ rõ nhất cho thấy một món đồ chức năng có thể thành biểu tượng văn hoá. Nhưng đế cao su và bọt đệm khó tái chế, nên một đôi sneaker bị bỏ đi thường nằm lại bãi rác rất lâu. Giữ giày sạch, thay lót, thay dây, sửa đế ở tiệm khi có thể là cách kéo dài đời đôi giày. Cách vệ sinh giày vải và sneaker trắng tại nhà có bài riêng ở chuyên mục chất liệu và giặt giữ.
Muốn tìm hiểu thêm, Bảo tàng Giày Bata ở Toronto (Canada) và nhiều bảo tàng thiết kế đã tổ chức triển lãm về lịch sử sneaker, có tư liệu trực tuyến.
Câu hỏi thường gặp
Giày sneaker ra đời khi nào?
Nền móng là cao su lưu hoá, được Charles Goodyear cấp bằng sáng chế ở Mỹ năm 1844. Giày vải đế cao su xuất hiện trong nửa sau thế kỷ 19, và chữ "sneaker" phổ biến ở Mỹ vào đầu thế kỷ 20.
Vì sao gọi là sneaker?
Cách giải thích phổ biến là từ động từ tiếng Anh "sneak", nghĩa là đi rón rén. Đế cao su êm, không phát ra tiếng như giày da đế cứng, nên người đi có thể lại gần mà không ai nghe thấy.
Vì sao người Việt gọi là giày bata?
Tên gọi thường được giải thích là bắt nguồn từ hãng giày Bata gốc Tiệp Khắc, có mặt ở Đông Dương từ thời Pháp thuộc. Dần dần "bata" thành danh từ chung chỉ giày vải đế cao su.
Đế vulcanized và cupsole khác nhau thế nào?
Đế vulcanized được dán vào thân giày rồi hấp nóng để lưu hoá liền khối, thường mỏng và dẻo. Cupsole là đế đúc sẵn dạng khay, khâu hoặc dán với thân giày, dày và đỡ chân hơn.
Bao lâu nên thay sneaker?
Không có mốc cố định; tuỳ cách đi và loại giày. Khi đế giữa xẹp lệch, đế ngoài mòn trơn hoặc chân bắt đầu mỏi đau sau khi đi, đó là dấu hiệu nên thay. Đau chân kéo dài thì nên đi khám.
